Τεχνηέντως 14 Νοεμβρίου 2009


Νεάπολη Ι

Καλημέρα από τη Νεάπολη της Ιταλίας. Βρίσκομαι εδώ για την ατομική έκθεση του Βασίλη Καρούκ, ενός από τους πιο καλούς ζωγράφους της σύγχρονης σκηνής, η οποία εγκαινιάστηκε χθες το βράδι, στη γκαλερί Akneos. Νέα γκαλερί, με πορεία μόλις ενάμιση χρόνου, μολονότι ως τώρα αναζητούσε την ταυτότητά της περισσότερο στις εγκαταστάσεις, συστήνεται τώρα με έναν ζωγράφο και τον συστήνει στο κοινό της Νεάπολης.

Νεάπολη ΙΙ

Συναρπαστική πόλη. Όπως πολλές πόλεις της Ιταλίας, φέρει τα σημάδια της ιστορίας της εμφανώς – όχι σαν τις ελληνικές. Ταυτόχρονα, επικρατεί ένας πανζουρλισμός, μπροστά στον οποίον οι πιο τρελές στιγμές της Αθήνας ωχριούν. Υπολείμματα ρωμαϊκών τοιχών, αναγεννησιακά και μπαρόκ μέγαρα, πλούσιες αγορές και ετοιμόρροπα κτίρια, σκοτεινά, απειλητικά στενάκια αλλά και αμέτρητος κόσμος στους δρόμους, μηχανάκια με φονικές διαθέσεις, η μυθιστορηματική φήμη της Καμόρα, τάγματα ιπποτών, πανίσχυρη εκκλησία, πίτσα (η αυθεντικότερη του κόσμου, φυσικά), και γκραφίτι παντού (όπως το εξαιρετικό δείγμα της φωτογραφίας). Μου λένε ότι πίσω από αυτή, υπάρχει η άλλη, η μυστική Νεάπολη: κρυμμένοι, ιδιωτικοί κήποι, μέγαρα με εξαίρετα έργα τέχνης, κλειστά μοναστήρια. Δεν δυσκολεύομαι να το φανταστώ – όλες οι πόλεις έχουν τις σκιές τους και μια πόλη σαν αυτή πολύ περισσότερο.

Νεάπολη ΙΙΙ

Η Νεάπολη είναι από τις σημαντικότερες πόλεις της Ιταλίας για τη σύγχρονη τέχνη, μαζί με το Τορίνο και το Μιλάνο. Εύλογο το ερώτημα, πού χωράει η σύγχρονη τέχνη μέσα σε τόση ιστορία; Υπάρχει μια αίσθηση-απάντηση σε αυτό, την οποία δεν μπορώ να αποδείξω αλλά την αισθάνομαι σωστή: σε αντίθεση με την Αθήνα, όπου η ιστορία υπάρχει σαν υποχρεωτική φαντασίωση ή σαν πολιτική κουβεντούλα καφενείου, εδώ ζει κανείς μέσα σε αυτή, πέφτει πάνω της συνέχεια, χτυπάει το πόδι του στις πέτρες της. Το γεγονός αυτό την καθιστά γοητευτική αλλά με απομυθοποιημένο, καθημερινό τρόπο. Τα αίθρια των Palazzi είναι τεκμήρια δόξας, ναι, αλλά είναι και οι ακάλυπτοι όπου οι άνθρωποι κρεμούν τις μπουγάδες τους. Το σύγχρονο, σε αυτό το πλαίσιο, είναι απλώς αυτό που συμβαίνει τώρα – δεν είναι ούτε ο εχθρός του ένδοξου παρελθόντος ούτε μια επίκκληση στο μέλλον που θα μας σώσει από την τελματωμένη αυταρέσκειά μας.

Εμβόλιμα (What is a monster?)


At the time of writing this, as yet another accused goes on trial at The Hague, we are all again invited to look upon the heart of darkness. This, they say, is absolute evil: the extraordinary, unnatural force that, once in a while, imposes itself on our community – the monster.


But is this what a monster is? I am never sure.


As I am fond of saying, the biggest lie of our time is that we all essentially agree. Of course, we know that there are conflicts in the world, wars, crimes, and all sorts of terrible things, but somehow we always become convinced that these events happen in spite of our true nature, as a departure from normality; they are a perversion of the ‘natural’, conceptually banished to the realm of the deviant. Contemporary liberal democracy seems to have persuaded us that consensus is our true underlying state, while violence – although frequent – is merely incidental.


We unavoidably focus on this incidental violence – what Slavoj Žižek would call subjective violence – in an almost voyeuristic way, and the result is moralizing. Contemporary art is not exempted from this fallacy. Many artists have assumed the role of commentator on the ongoing spectacle, because, indeed, what else is there to do within the confines of universal agreement?


However, one might say that contemporary liberal democracy is masking its origins: it is not the greatness of humankind that made the core of humanism, but the realization that humankind is capable of greatness despite its capacity for evil. Indeed, evil was with us before anything else, and humanity – in its dual meaning of humankind and ‘humanness’ – is a darker, dirtier notion than we might hope.


One of the consequences of this blindness towards our underlying antinomies is the demise of the great narratives. Most of us do not dare to touch upon them, unfortunately not out of any sort of humility, but because they seem to us irrelevant: in a world where consensus reigns supreme, great narratives are deemed an irrelevancy, at best a retro exercise, the telling of a comforting, familiar story.


What I find particularly fascinating in the art of Vasilis Karouk is that he is not a commentator. He grapples with the great narratives as if there was no other way, as if the contemporary paradigm was not constantly pushing him in a different direction. This is also true of his latest paintings, as well as his film, Motivo, a dark, penetrating glance on the perpetual problem of division of wealth.


For Vasilis Karouk the human is a monster, but not in an incidental sense, not in the way that is defined by public moralizing or international law. The human is a monster as a part of his/her constitution. Yet, above and beyond its constitution, the human is also capable of violence as a choice, falling squarely into the Shakespearean truism that condemns him/her not to be a beast. This human monster – could it be anything else but human? – appears slowly, as the veils of looking at violence as coincidence fall away, as we travel through the narrative.


What is strange, however, is that it only becomes a monster once we become attracted to it, because, whatever else Karouk’s art might be, it is also unabashedly sincere: there is attraction lurking in the darkest places, quite different from the voyeuristic pleasure we derive from our everyday encounters with the horrors of the world. This attraction is not pleasurable; it is more akin to how it would feel to be subjected to a magnet, a relentless pull towards coming to terms with humanity at its darkest.


I feel that especially today, where morality has become an object of administrative concern, such an immersion is particularly poignant. It is confrontation with the monster that makes morality possible, not the pretention that it does not exist, or, worse, that it does exist, but it is someone else.


As I listen, in the news, to someone trying to convince me that order and normality are finally, if slowly, being restored (The last thing he pronounced was – your name.), I feel grateful for The horror! The horror!, I feel grateful that there is a narrator, that I can sense the rocking of the boat, that I can see the tranquil waterway that seems to lead into the heart of an immense darkness.





Το κείμενο γράφτηκε για την έκθεση του Βασίλη Καρούκ, "Monstrum", στη γκαλερί Akneos, Νεάπολη.


This text was written for the exhibition "Monstrum" by Vassilis Karouk, in Akneos Gallery, Naples.     


Οι προτάσεις με πλάγια είναι αποσπάσματα από το "The Heart of Darkness” του Joseph Conrad.
  
Sentences in italics are excerpted from Joseph Conrad’s “The Heart of Darkness”.

Εμβόλιμα (Ένα video από το «Αντίδωρο»)




Το video είναι της ιστολόγου Ritsa Blue. Στην ανάρτησή της βρίσκετε και φωτογραφίες, καθώς και την αφήγηση της εμπειρίας της με τη δράση του Βλάση Κανιάρη στη γκαλερί The Breeder. Τα σχόλιά σας εκεί. 

Τεχνηέντως 7 Νοεμβρίου 2009


Απολυτότητες

Τον τελευταίο καιρό ακούω όλο και πιο έντονα μια συζήτηση που αφορά το ποιος «έχει δικαίωμα» - ό,τι και αν σημαίνει αυτό - να κρίνει ένα έργο τέχνης. Μια ελίτ; Όλοι; Το «κοινό»; Οι «ειδικοί»;

Βρίσκω τη συζήτηση λίγο παραπλανημένη και, κυρίως, ένα δείγμα της δυσκολίας να σκεφτούμε ότι η κρίση του ενός ενδιαφερομένου και η κρίση του άλλου δεν αλληλοαποκλείονται ούτε διεκδικούν την ίδια ισχύ στο ίδιο πεδίο ούτε προσπαθούν να ανταποκριθούν σε ίδια αιτήματα. Η δε επίκληση της έννοιας του «δικαιώματος» είναι τόσο παραπλανητική που καταλήγει να είναι βλακώδης.

Ναι, την αφήγηση που ονομάζουμε «ιστορία της Τέχνης» τη γράφουμε με συγκεκριμένους όρους, που δεν ταυτίζονται με την κρίση του καθενός φιλότεχνου. Αλλά η κρίση του καθενός φιλότεχνου διαμορφώνει επίσης ένα κλίμα το οποίο η αφήγηση τελικά λαμβάνει υπόψη. (Παράδειγμα: αν ο Σαλβαντόρ Νταλί δεν ενθουσίαζε τόσο τα πλήθη, η ιστορία της Τέχνης πιθανότατα θα τον είχε καταβαραθρώσει ακόμη περισσότερο.)

Γιατί πρέπει να συζητούμε μόνο με απολυτότητες; «Την τέχνη την καταλαβαίνουν μόνο οι ειδικοί» λέει ο ένας. «Αν η τέχνη είναι καλή, τότε μιλάει σε όλους» λέει ο άλλος. Μα ούτε το ένα ούτε το άλλο ισχύει. Ούτε οι ειδικοί είναι οι μόνοι που καταλαβαίνουν (άλλο αν είναι δουλειά τους να «καταλαβαίνουν» πιο συστηματικά - κάτι που δεν κάνουν απαραιτήτως με επιτυχία) ούτε η καλή τέχνη μιλάει στον καθένα χωρίς αυτός να προσπαθήσει, να ανακαλύψει, να δεσμευθεί, να μάθει. Το μόνο που ισχύει απολύτως είναι το εξής: το να αποκτήσει κανείς περισσότερη γνώση, κακό δεν θα του κάνει. Είτε είναι ειδικός είτε όχι.

Εκκινήσεις

Και μια ειδησούλα: νέο χώρο έχει ανοίξει η γκαλερί the apartment. Στον παλιό χώρο μας είχε συνηθίσει σε χαμηλών τόνων, εξαιρετικά στοχευμένες, υψηλής ποιότητας εκθέσεις. Τον καινούργιο τον εγκαινιάζει με την έκθεση της Εμι Αβόρα «Τhe Τiger in the Τheater (From Βaroque to Superama)», η οποία θα διαρκέσει ως τις 19 Δεκεμβρίου. Καλή αρχή.

the apartment, Ιθάκης 29, Κυψέλη, www.theapartment.gr [Στη φωτογραφία: Έργο της Εμι Αβόρα / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: THE APARTMENT, ΑΘΗΝΑ]

Εμβόλιμα (How Good He Was!)

Gurus of the avant-garde agreed
his canvases were strangely bare but said
how good he was at doing what he did

with strings of zeros on a faint grey grid.
Some dismissed him as a knucklehead,
but gurus of the avant-garde agreed

a style so spare was certain to succeed,
and spoke of an artistic watershed.
How good he was at doing what he did!

A few groaned, 'Arte Povera indeed!'
and damned the canvases as all but dead,
but gurus of the avant-garde agreed

the market would be very quick to feed
on strings of zeros once the word had spread
how good he was at doing what he did.

And so it proved. The dealers worked up speed,
guessing their take would rise with every bid,
since gurus of the avant-garde agreed
how good he was at doing what he did.


By DAVID MORPHET

published in TLS, October 23 2009

Τεχνηέντως 31 Οκτωβρίου 2009

Ένας σχολιαστής, σε προηγούμενη ανάρτηση, μού έκανε τις εξής ερωτήσεις: «Ποιες είναι οι πιθανότητες να δουν ένα CD με δουλειά σου σε μια γκαλερί; Και, επίσης, αν το δουν και είναι πολύ μέτριες οι φωτογραφίες, αν και τα έργα ίσως να παρουσιάζουν ενδιαφέρον, πόσες πιθανότητες υπάρχουν να κάνει κάποιος έκθεση, όταν δεν έχει ξανακάνει τίποτε; Και αν κάνει έκθεση και δεν ξέρει κανέναν, πόσο επηρεάζει ότι δεν θα έρθει κανένας γνωστός του εκεί, γιατί δεν έχει;».

Απάντηση Ι

Οι πιθανότητες να δουν ένα CD με τη δουλειά σου σε μια γκαλερί είναι λίγες, αν απλώς το στείλεις ή εμφανιστείς μια μέρα χωρίς καμία σύσταση. Αλλά δεν είναι ανύπαρκτες. Συνεπώς δεν θα συμβούλευα κάποιον να μην μπει στον κόπο.

Απάντηση ΙΙ

Οι φωτογραφίες δεν θα έπρεπε να είναι μέτριες. Αλλά μεγαλύτερη σημασία έχει να υπάρχει επαρκής πλαισίωση για τη δουλειά, ακόμη και ένα κείμενο του ίδιου του καλλιτέχνη. (Ενστάσεις του τύπου «η τέχνη μιλάει από μόνη της» είναι παιδικές ασθένειες - ασχέτως αν ορισμένοι δεν τις ξεπερνούν ποτέ.)

Απάντηση ΙΙΙ

Δεν υπάρχουν πολλές πιθανότητες να κάνει κάποιος έκθεση, όταν δεν έχει ξανακάνει τίποτε. Ειδικά αν η τακτική του είναι να εμφανίζεται άνευ συστάσεων σε επαγγελματίες οι οποίοι έχουν σφιχτά εκθεσιακά προγράμματα, αρκετούς καλλιτέχνες που εκπροσωπούν ήδη και περιορισμένο χρόνο. Το παράπονο «μα πώς θα κάνω ποτέ κάτι, αν δεν μου δίνει κανένας σημασία;» είναι εύλογο αλλά, προφανώς, δεν αντανακλά μια απόλυτη κατάσταση: νέοι καλλιτέχνες εμφανίζονται συχνά. Απλώς είναι δύσκολο. Όπως πολλά πράγματα.

Απάντηση ΙV

Δεν πειράζει αν δεν ξέρουμε κανέναν για να τον καλέσουμε στα εγκαίνιά μας. Καλύτερα η γκαλερί να έχει πελατολόγιο παρά ο καλλιτέχνης πολλούς φίλους που θα έρθουν για να μεθύσουν. Γενικώς, παρά τις αντίθετες φήμες, τα εγκαίνια είναι η λιγότερο σημαντική στιγμή μιας έκθεσης - ειδικά μιας ατομικής. Σημασία έχει ποιοι έρχονται πριν (οι συλλέκτες) και μετά τα εγκαίνια (οι σοβαροί θεατές).

Και, φυσικά, θα μπορούσε πάντα κανείς να προσπαθήσει να ξεκινήσει μια συζήτηση με κάποιον άλλον, προτού στείλει τη δουλειά του οπουδήποτε. Οι συστάσεις προκύπτουν λόγω σχέσεων, όχι οι σχέσεις λόγω συστάσεων. Τις περισσότερες φορές.

(Εν τω μεταξύ, θα σύστηνα να διαβάσει κανείς το «Ρainted Word» του Τομ Γουλφ. Βοηθάει όσο λίγα βιβλία στο να αναπτύξει κανείς την απαραίτητη ασέβεια προς έναν χώρο που, ενώ υποτίθεται ότι είναι προοδευτικός, ριζοσπαστικός και ατρόμητος, στην πραγματικότητα είναι συντηρητικός, αντιδραστικός και τρομοκρατημένος.)
 
[Στη φωτογραφία: Το εξώφυλλο της 1ης έκδοσης του «Ρainted Word» (Farrar, Straus and Giroux, Νew Υork, 1975) του Τομ Γουλφ.]

Εμβόλιμα (η Μπιενάλε της Αθήνας στο Mind Radio)

Προχθές, ο Poka-Yio κι εγώ κάναμε μια ωραία συζήτηση με τα παιδιά του Mind Radio. Η playlist ήταν του Ilios. Για όποιον έχει όρεξη (και χρόνο), ιδού η ηχογράφηση.

Τεχνηέντως 24 Οκτωβρίου 2009


Πολιτικά μη ορθές παρατηρήσεις...
  • Η Μπιενάλε του καλλιτεχνικού διευθυντή Ντάνιελ Μπίρνμπαουμ αποτελεί ένδειξη ότι «δυτικός» γίνεται σταδιακά η πιο ανίσχυρη καλλιτεχνική ταυτότητα που μπορεί να έχει ένας καλλιτέχνης.
  • Οι χαμηλοί τόνοι είναι η νέα έπαρση. Η «μετα-έπαρση», θα έλεγε κανείς.
  • Το ιταλικό εθνικό περίπτερο – με αφορμή τα 100 χρόνια από το Φουτουριστικό Μανιφέστο – είναι αφιερωμένο στον ηγέτη του κινήματος Φιλίπο Τομάζο Μαρινέτι. «Αυτό δεν είναι αφιέρωμα στον Μαρινέτι» είπε ο συνταξιδευτής, επιμελητής Χ. Μαρίνος. «Είναι αφιέρωμα στον Μπερλουσκόνι».
  • Τα εθνικά περίπτερα της Γαλλίας, της Μ. Βρετανίας και της Γερμανίας στέκουν με τις πύλες τους να αντικρύζουν η μία την άλλη, σε ένα «π», σχηματίζοντας μια δική τους αυλή. Κάπου εδώ καταλαβαίνει κανείς ότι η είδηση του θανάτου του ευρωπαϊκού εθνικισμού ήταν μια υπερβολή.
  • Μπορεί η «Πείνα» του Στιβ Μακ Κουίν να ήταν σπουδαία αλλά η ταινία που δείχνει στο βρετανικό εθνικό περίπτερο είναι από τα πιο πληκτικά πράγματα που έχω δει ποτέ. Σαν να το περίμενα, διότι, μπαίνοντας, ευχόμουν να επρόκειτο για τον άλλο Στιβ Μακ Κουίν, τον πραγματικά διάσημο, εκείνον που έπαιζε στο «Getaway».
...για την 53η Μπιενάλε της Βενετίας
  • Το ελληνικό εθνικό περίπτερο δεν μπάζει νερά. Για πρώτη φορά κάποιος κατάλαβε ότι η ανέχεια ως προϋπόθεση της καλλιτεχνίας είναι μοντερνιστικός μύθος και σκότωσε το φάντασμα του Βαν Γκογκ.
  • Χορταστικός ο Λουκάς Σαμαράς. Σαν αμερικανικό μουσείο.
  • Τα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα συμμετέχουν για πρώτη φορά με δικό τους εθνικό περίπτερο, στο τέλος του Αρσενάλε. Είναι καταπληκτικό φαινόμενο αυτή η καλλιτεχνική ανάπτυξη χωρίς καλλιτεχνική ανάπτυξη.
  • Δεν ξέρω αν ήταν μια παρασκηνιακή διπλωματική νίκη του πρώην υπουργού πολιτισμού και νυν υποψηφίου για το ύπατο αξίωμα της Ν.Δ., πάντως η χώρα που εκπροσωπείται στη Μπιενάλε της Βενετίας λέγεται «Π.Γ.Δ.Μ.».
  • Η κοινή έκθεση στα περίπτερα της Δανίας και των Βορείων Χωρών ξεπέρασε κάθε άλλη συμμετοχή, είτε στις εθνικές εκπροσωπήσεις είτε στη διεθνή έκθεση. Σε επιμέλεια των Ελμγκριν & Ντράγκσετ, με έργα δικά τους και άλλων, υπό τον τίτλο «Οι συλλέκτες», μίλησαν για την ισχύ και τη ματαιοδοξία με υπέροχη αυθάδεια.
  • Αλλά το εθνικό περίπτερο των ΗΠΑ έχει την καλύτερη ράμπα ΑΜΕΑ σε όλη τη Βενετία.
[Στη φωτογραφία: Ελμγριν & Ντράγκσετ, «Θάνατος ενός συλλέκτη» (2009), έξω από το εθνικό περίπτερο των Βορείων Χωρών.]

Τεχνηέντως 17 Οκτωβρίου 2009


Όμορφα και τρομερά

«Το Ομορφο δεν είναι παρά η αρχή του Τρομερού» είναι ο τίτλος της ομαδικής έκθεσης που φιλοξενείται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Μονή Λαζαριστών από σήμερα ως τις 10 Ιανουαρίου 2010, με τη συμμετοχή των καλλιτεχνών Νίκου Βαρυτιμιάδη, Ράνιας Εμμανουηλίδου, Μαριάννας Ιγνατάκη, Διονύση Καβαλλιεράτου, Βασίλη Πάτμιου Καρούκ, Χάρη Κοντοσφύρη, Ειρήνης Μίγα, Αλκη Μπούτλη, Διαμαντή Σωτηρόπουλου, Αλέξανδρου Τζάννη, Στέλιου Φαϊτάκη, Δημήτρη Φουτρή, Αλέξανδρου Ψυχούλη κ.ά. Την επιμελείται ο Απόστολος Καλφόπουλος, ο οποίος έχει επιλέξει έργα που, όπως σημειώνει, «εκπέμπουν μια σκοτεινή και μελαγχολική ομορφιά· καλλιτέχνες που, εκ πρώτης, φαίνεται να συνομιλούν με την αισθητική του goth, τον ρομαντισμό, το μπαρόκ και το γκροτέσκο. Πιο συγκεκριμένα, οι 25 συμμετέχοντες καλλιτέχνες έχουν κληθεί να δημιουργήσουν πρωτότυπα έργαδιερευνώντας τις σχέσεις που μπορεί να έχει το έργο τους με εκφάνσεις του τρομερού και του ανοίκειου στη λαϊκή παράδοση». Στην έκθεση, εκτός από τα πρωτότυπα έργα των καλλιτεχνών, παρουσιάζονται και τα αντικείμενα και τεχνουργήματα λαϊκής τέχνης τα οποία παραχωρήθηκαν για τον σκοπό αυτόν από οκτώ λαογραφικά μουσεία και συλλογές και έξι πολιτιστικούς συλλόγους από όλη την Ελλάδα.

Η έκθεση πλαισιώνεται από ημερίδα, αύριο (ώρα έναρξης: 11.00), με τη συμμετοχή των ιστορικών τέχνης, λαογράφων, κοινωνικών ανθρωπολόγων, ψυχαναλυτών και αρχιτεκτόνων Νάντιας Αργυροπούλου, Λίας Γυιόκα, Γιάννη Κιουρτσάκη, Αίγλης Μπρούσκου, Πάνου Πανόπουλου, Ελεωνόρας Σκουτέρη-Διδασκάλου, Μιράντας Τερζοπούλου, Γιώργου Τζιρτζιλάκη και Κασσιανής Φελέκη.

Δεν ξέρω, προφανώς, πώς θα είναι η έκθεση, το θέμα όμως ακούγεται πολύ ελκυστικό. Αν και μου δημιουργείται η αίσθηση ότι ένα τέτοιο θέμα, από μια άποψη, υπονομεύεται από το γεγονός ότι η έκθεση δεν είναι διεθνής. Θέλω να πω, αν αναζητεί κανείς καλλιτέχνες που «φαίνεται να συνομιλούν με την αισθητική του goth, τον ρομαντισμό, το μπαρόκ και το γκροτέσκο», δεν είναι κρίμα να μην είναι ο Γιαν Φαμπρ κάπου εκεί; Και δεν θα ήταν καλό για έλληνες - και δη σχετικά νέους - καλλιτέχνες να σταθούν δίπλα του;

[Στη φωτογραφία: Still από την ταινία «Μotivo» του Βασίλη Καρούκ, ο οποίος συμμετέχει στην έκθεση «Το Ομορφο δεν είναι παρά η αρχή του Τρομερού» / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: LΟRΑΙΝΙ ΑLΙΜΑΝDΙRΙ-GΑΖΟΝRΟUGΕ, ΑΘΗΝΑ]

Τεχνηέντως 10 Οκτωβρίου 2009

Βραβεία


Ειδήσεις αυτή την εβδομάδα από τον αγγλοσαξονικό κόσμο: Η έκθεση του Βραβείου Τurner 2009 άνοιξε. Φιλοξενείται στην Τate Βritain του Λονδίνου ως τις 3 Ιανουαρίου 2010. Υποψήφιοι για το εφετινό βραβείο είναι οι Ρότζερ Χάιορνς, Ενρίκο Νταβίντ, Λούσι Σκάερ και Ρίτσαρντ Ράιτ. Η κριτική επιτροπή αποτελείται από τους Τσαρλς Εσε, διευθυντή του Van Αbbemuseum του Αϊντχόφεν, Μαριέλα Φρόστραπ, συγγραφέα, Τζόναθαν Τζόουνς, κριτικό τέχνης του «Guardian», Αντρια Σλίκερ, διευθύντρια της Τριενάλε του Φόλκστοουν, και Στίβεν Ντούτσαρ, διευθυντή της Τate Βritain. Ο νικητής θα ανακοινωθεί στις 7 Δεκεμβρίου.

Το Βραβείο Τurner θεσπίστηκε το 1984 από την Τate και τους Πάτρωνες της Νέας Τέχνης. Απονέμεται ετησίως σε έναν «καλλιτέχνη κάτω των 50 που εργάζεται στο Λονδίνο, για μια εξέχουσα έκθεση ή άλλη παρουσίαση του έργου του» και συνοδεύεται από αμοιβή 20.000 στερλινών. Ανάμεσα στους νικητές του παρελθόντος είναι οι Γκίλμπερτ & Τζορτζ το 1986, η Ρέιτσελ Γουάτριντ το 1993, ο Αντονι Γκόρμλεϊ το 1994, ο Ντέιμιεν Χερστ το 1995 και ο Κρις Οφίλι το 1998. Πολλοί λένε ότι το βραβείο έχει παρακμάσει σε σχέση με την εποχή των μεγάλων αστέρων της Νέας Βρετανικής Τέχνης. Μάλλον έχουν δίκιο. Ολα τα νέα κάποτε παλιώνουν.

Αγορές

Παραμένουμε στο Λονδίνο: Μία εβδομάδα μετά το Βραβείο Τurner ανοίγει και το Frieze Αrt Fair στο Ρίτζεντς Παρκ του Λονδίνου, από τις 15 ως τις 18 Οκτωβρίου. Το εφετινό Frieze συγκεντρώνει 164 γκαλερί από 30 χώρες, συμπεριλαμβανομένων ισχυρών παικτών, όπως οι Gagosian, Gladstone, Μarian Goodman, Victoria Μiro, Εmmanuel Ρerrotin, Εva Ρresenhuber, Waddington, White Cube, κ.ά., αλλά και νέων προσπαθειών, όπως οι ΑΜΡ (Αθήνα) και Rodeo (Κωνσταντινούπολη).

Συλλογές

Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, όπως μας πληροφορεί το Νew Μuseum της Νέας Υόρκης, προγραμματίστηκε τελικά η πρώτη έκθεση της Συλλογής Δάκη Ιωάννου στις ΗΠΑ για τον Φεβρουάριο του 2010. Πρόκειται για τη συνέχεια των παρουσιάσεων της συλλογής - πάντοτε με νέες αναγνώσεις - σε διάφορες χώρες, όπως συνέβη με τις εκθέσεις «Τranslation» στο Ρalais de Τokyo του Παρισιού και «Dream and Τrauma» στην Κunsthalle και στο ΜUΜΟΚ της Βιέννης. Βέβαια, εδώ υπάρχει μια διαφορά: την έκθεση θα επιμεληθεί ο Τζεφ Κουνς.

[Στη φωτογραφία: Αποψη εγκατάστασης του Ρότζερ Χάιορνς, ο οποίος θεωρείται φαβορί για το Βραβείο Τurner 2009 / ΑΡ/ΑLΑSΤΑΙR GRΑΝΤ]

Εμβόλιμα (Μη με εμπιστεύεσαι)

Εκτός από ημέρα εκλογών, σήμερα είναι και Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων. Πέραν του διασκεδαστικού, ηπίως ρατσιστικού (σε βάρος των ζώων) συνειρμού και πέραν της σχεδόν ανυπόφορης, πλέον, μόδας να υπάρχει μια «παγκόσμια ημέρα» για το καθετί, που δεν σημαίνει και πολλά πράγματα για τους περισσότερους, η σημερινή προτροπή για αγάπη και φροντίδα προς την πανίδα που μας περιβάλλει και με την οποία έχουμε βαθιές, πανάρχαιες σχέσεις, κάνει την εμφάνισή της εν μέσω μιας μάλλον αντίξοης συγκυρίας: πρόσφατα θλιβερά περιστατικά έχουν αναζωπυρώσει τη συζήτηση για την κακοποίηση των ζώων, ιδιαίτερα καθ' ότι συνοδεύτηκαν από την άνευ προηγουμένου δημοσιότητα που προσφέρει το Διαδίκτυο.

Ένα από αυτά ήταν μια επίδειξη ενός νεαρού φαντάρου, ο οποίος δελέασε ένα γατάκι να τον πλησιάσει προσφέροντάς του φαγητό και στη συνέχεια το κλώτσησε βίαια. Το βίντεο με το κατόρθωμά του το ανέβασε στο Facebook (ήταν διαθέσιμο και στο YouTube αλλά όταν το ξαναέψαξα δεν μπόρεσα να το βρω - μπορείτε πάντως να το δείτε στα βίντεο που διατηρεί στο Facebook το adespoto.gr), ξεσηκώνοντας φυσικά θύελλα οργισμένων αντιδράσεων από φιλόζωους. Λίγες ημέρες αργότερα ένας άλλος νεαρός εμφάνισε και αυτός στο Facebook φωτογραφίες όπου φαινόταν να έχει κόψει τα αφτιά ενός σκυλιού με μαχαίρι ή ψαλίδι.

Το γεγονός ότι και οι δύο θέλησαν να διεκδικήσουν εύσημα για τους βασανισμούς αναρτώντας τα τεκμήρια στο Διαδίκτυο υποδεικνύει ίσως συμπεριφορές πολύ πιο ειδεχθείς από την απλή βλακεία. Και αν μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πιστέψει ότι πρόκειται για δύο μεμονωμένα περιστατικά, ας το ξανασκεφτεί. Έστω και αν είναι αλήθεια ότι η κακοποίηση των ζώων ήταν πάντα υπαρκτή, απλώς τώρα δημοσιοποιείται περισσότερο, η εμφάνιση μιας τάσης για επίδειξη και εμπορία των τεκμηρίων από τέτοιες πράξεις είναι μάλλον σχετικά νέο φαινόμενο. Εικόνες και βίντεο από κυνομαχίες διακινούνται ευρέως, ενώ μια νέα μόδα με το όνομα «crush videos» έχει αρχίσει να προκαλεί ανησυχία: πρόκειται για σύντομα φιλμάκια όπου γυναίκες με ψηλοτάκουνα παπούτσια πατούν, βασανίζουν και σκοτώνουν μικρά ζώα. Φαίνεται ότι η αγορά για τέτοιου είδους υλικό ολοένα διευρύνεται.

Οι περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχουν νόμους που απαγορεύουν την κακοποίηση των ζώων. Η εμπορία απεικονίσεων της κακοποίησης, ωστόσο, είναι ένα πολύ πιο περίπλοκο ζήτημα, όπως φαίνεται και από μια υπόθεση εμπορίας βίντεο με κυνομαχίες που έχει φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ και έχει προκαλέσει μια μάλλον απρόσμενη διαμάχη. Πρόκειται για την υπόθεση του Ρόμπερτ Στίβενς, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε 37 μήνες φυλάκισης βάσει του ομοσπονδιακού νόμου των ΗΠΑ, σύμφωνα με τον οποίο δεν απαγορεύεται μόνο η κακοποίηση ζώων αλλά και η εμπορία απεικονίσεων κακοποίησης ζώων. Το σκεπτικό είναι προφανές: η διακίνηση εικόνων τέτοιου είδους δυσχεραίνει την αντιμετώπιση φαινομένων κακοποίησης, ενώ η εμπορία μπορεί ακόμη και να την ενθαρρύνει. Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ θα συνεδριάσει για την υπόθεση την Τρίτη 6 Οκτωβρίου.

Στο μεταξύ, ωστόσο, αιτήματα για την αναίρεση της ποινής έχουν ήδη κατατεθεί στο δικαστήριο από έναν κλάδο που μάλλον αγαπά να μας θυμίζει ότι τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα από όσο φανταζόμαστε. Εκστρατεία όχι ακριβώς για την υπεράσπιση του Ρόμπερτ Στίβενς αλλά για την κατάργηση της απαγόρευσης των απεικονίσεων έχει ξεκινήσει η CAA (College Art Association), ένας συνασπισμός πολιτιστικών φορέων και καλλιτεχνών που αριθμεί ως μέλη του πάνω από 2.000 ιδρύματα, μεταξύ των οποίων μουσεία και σχολές καλών τεχνών, καθώς και πάνω από 14.000 καλλιτέχνες, ιστορικούς τέχνης, επιμελητές κ.ά.

Είναι γνωστό το τι έχει υπόψη της η CAA. Ας θυμηθούμε το σκάνδαλο που είχε προκαλέσει η εικόνα του φόνου διαφόρων ζώων με σφυρί σε μια φάρμα στο Μεξικό, τον οποίο είχε κινηματογραφήσει ο γαλλοαλγερινός καλλιτέχνης Αντέλ Αμπντεσεμέντ. Το Ινστιτούτο Τεχνών του Σαν Φρανσίσκο ακύρωσε έκθεση με τα έργα αυτά, τα οποία τιτλοφορούνται «Μη με εμπιστεύεσαι», λίγο προτού εγκαινιαστεί, τον Μάρτιο του 2008, έπειτα από διαμαρτυρίες φιλοζωικών οργανώσεων. Λίγο αργότερα παρόμοια προβλήματα αντιμετώπισε το Ιδρυμα Σαντρέτο Ρε Ρεμπαουντένγκο του Τορίνο, το οποίο ωστόσο τα εξέθεσε, αντιστεκόμενο σε σφοδρές πιέσεις και διάφορες απειλές, μεταξύ των οποίων και αυτή ενός ανώνυμου οικολόγου που δήλωσε ότι «θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες παρά να σφάζονται έξι ζώα».

Τα παραδείγματα, φυσικά, δεν τελειώνουν εκεί. Καλλιτέχνες όπως ο Μάρκο Εβαρίστι ή οι Όντρεϊ Μπρόντι και Κρίστοφερ Πετάου έχουν πλειστάκις προκαλέσει αντιδράσεις με ανάλογα έργα, ενώ ποιος δεν θυμάται τον - ανεπιβεβαίωτο - θάνατο του σκυλιού στο περιβόητο έργο του Γκιγέρμο Βάργκας Αμπακούκ, «Είσαι ό,τι διαβάζεις»; Ο διάσημος βέλγος καλλιτέχνης Βιμ Ντελβουά εδώ και χρόνια διατηρεί μια φάρμα με γουρούνια στην Κίνα. Τα εκτρέφει με μεγάλη φροντίδα και ζωγραφίζει επάνω τους με τατουάζ. Πολλοί αγοραστές επιλέγουν να αφήσουν το «έργο τους» να μεγαλώσει στη φάρμα, ενώ άλλοι ζητούν να σφαχτεί το γουρούνι τους ώστε να κορνιζαριστεί το δέρμα του. Ο ίδιος ο Ντελβουά ενίοτε παρουσιάζει τα ζωγραφισμένα γουρούνια βαλσαμωμένα, ως γλυπτά, ενώ οι τιμές των γουρουνιών αγγίζουν τις 160.000 δολάρια.

Βέβαια, ο αμερικανικός νόμος που απαγορεύει τις απεικονίσεις κακοποίησης ζώων περιλαμβάνει την εξαίρεση «εκτός αν διαθέτουν σοβαρή αξία, συμπεριλαμβανομένης καλλιτεχνικής αξίας». Αλλά, όπως σωστά επισημαίνει η CAA, είναι μάλλον δύσκολο να υποθέσει κανείς ότι το «κοινό», είτε γενικώς ως «κοινή γνώμη» είτε ειδικώς ως ένορκοι στο δικαστήριο, θα μπορούσε να δει «σοβαρή αξία» σε έργα όπως του Αμπντεσεμέντ ή του Ντελβουά. Πέραν του προφανούς παραλογισμού να επιτρέπονται απεικονίσεις κακοποίησης ανθρώπων αλλά όχι ζώων, τον οποίο μια υπολογίσιμη μερίδα της «κοινής γνώμης» βρίσκει αποδεκτό, με τον ίδιο τρόπο που ανατριχιάζει σε μια ταινία όταν σκοτώνεται ένα σκυλάκι αλλά όχι όταν ακρωτηριάζονται είκοσι άνθρωποι, η αλήθεια είναι ότι συχνά η πολύ δικαιολογημένη οργή απέναντι στην κακοποίηση των ζώων μεταστρέφεται σε αντιδράσεις ασύλληπτης δυσαναλογίας και υπερβολής, σαν τον ανωτέρω οικολόγο που θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες, ή σαν αυτές οι οποίες φτάνουν να παρομοιάζουν τον Αμπντεσεμέντ με «ναζιστή που, όπως και αυτοί, απλώς ακολουθεί διαταγές». Περιττό, επίσης, να αναφέρει κανείς ένα από τα πλέον διαπιστωμένα φαινόμενα στην ιστορία της τέχνης, ότι δηλαδή τα κριτήρια του «κοινού» _ όποιο και αν είναι αυτό _ δεν είναι πάντοτε ενδεικτικά της θέσης που επιφυλάσσει η ιστορία για ένα δημιούργημα και σε καμία περίπτωση μια τέτοια «δημοκρατικότητα» δεν θα έπρεπε να διαθέτει αποφασιστική δύναμη σε σχέση με τη δημιουργία ή μη των έργων τέχνης.

Από την άλλη, ο αντίλογος δεν στερείται λογικής: Γιατί πρέπει οι καλλιτέχνες να φτιάχνουν τέτοια έργα; Δεν μπορούν απλώς να αποφεύγουν τέτοιες κακοτοπιές; Δεν έχει μεγαλύτερη σημασία να προστατεύονται τα ζώα από την όποια επιβάρυνση μπορεί να σημαίνει η εμπορία απεικονίσεων της κακοποίησής τους, από τη δυνατότητά μας να βλέπουμε τέτοιες απεικονίσεις με «σοβαρή αξία»;

Με μια λέξη: Όχι. Οι λόγοι είναι πολλοί, αλλά ο κυριότερος που προβάλλεται ως επιχείρημα από την CAA, η περίφημη «ελευθερία της έκφρασης», δεν είναι ο πιο σημαντικός. Και αυτό γιατί είναι πολύ δύσκολο να αντιτάξεις στην επέλαση απαγορεύσεων, που αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατιών, το δικαίωμα κάποιου να «εκφραστεί», όταν μπορεί να τεκμηριωθεί ότι η «έκφραση» ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρές βλάβες.

Ο σημαντικότερος λόγος είναι η δυνατότητα της γλώσσας να αυτοανατρέπεται - κάτι που δεν έχει να κάνει μόνο με την τέχνη. Μια αναπαράσταση, εικαστική, λεκτική ή άλλη, κοινώς οποιοδήποτε είδος λόγου, λειτουργεί με πολύ διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο αναγιγνώσκεται. Καλό παράδειγμα είναι οι συγκρούσεις για το λεγόμενο hate speech, οι οποίες κατά τη δεκαετία του 1990 γεννήθηκαν από τις νομοθετικές προσπάθειες σε διάφορες χώρες να απαγορευθεί η ρητορική μίσους κατά μειονοτήτων, φυλετικών, σεξουαλικών κ.ά. Στο πλαίσιο ωστόσο της υποκουλτούρας διαφόρων κοινοτήτων μαύρων στις ΗΠΑ, η απαξιωτική - και νομικά απαγορευμένη - λέξη «nigger» προσέλαβε ολωσδιόλου άλλη λειτουργία: για τους μαύρους που την οικειοποιήθηκαν ήταν δήλωση συνείδησης ταυτότητας και φορέας χειραφέτησης, ενδυνάμωσης στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινότητας η οποία τους απαξιώνει. Το ίδιο θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς και στη χρήση απεικονίσεων με σφαγμένες φάλαινες στην εκστρατεία κατά της φαλαινοθηρίας: το εργαλείο του ακτιβισμού προκύπτει από τη δυνατότητα της εικόνας να λειτουργήσει ανατρεπτικά. Ποιος αισθάνεται ότι τέτοιες εικόνες προάγουν ή ενθαρρύνουν τη φαλαινοθηρία;

Το έργο τέχνης δύναται να χρησιμοποιήσει μια εικόνα με συγκρίσιμο, αν και ακόμη πιο ισχυρό, τρόπο: δεν υπάρχουν πολλές πιο συγκλονιστικές ματιές όχι μόνο στην κακοποίηση αλλά γενικότερα στη βία από το περίφημο βίντεο του Αντέλ Αμπντεσεμέντ. Ένας νόμος που το απαγορεύει δεν περιορίζει απλώς την ελευθερία της έκφρασης αλλά θεσμίζει ως γενικό κανόνα την άγνοια για τη λειτουργία της γλώσσας και, κατ' επέκταση, του ανθρώπινου πολιτισμού, η οποία μπορεί να είναι αναπόφευκτα αποδεκτή ως χαρακτηριστικό της «κοινής γνώμης», είναι όμως απαράδεκτη ως επίσημη, νομική ρύθμιση μιας κοινωνίας.

Δεν θα μου προκαλέσει έκπληξη αν τις ανωτέρω σκέψεις κάποιοι τις εκλάβουν ως έλλειμμα φιλοζωίας. Ποιος είπε ποτέ ότι οι φανατισμοί δεν μπορούν να βασίζονται σε καλές προθέσεις; Δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι η λογική, η ορθολογική αντιμετώπιση των προτεραιοτήτων, ή και η κάπως αιρετική, ομολογουμένως, πεποίθηση ότι απολυτότητες όπως το Άρθρο 13.2 της Διεθνούς Διακήρυξης των Δικαιωμάτων των Ζώων («Κάθε σκηνή βίας στην τηλεόραση και το σινεμά, με θύματα ζώα πρέπει να απαγορευτεί και μόνο οι σκηνές που έχουν σκοπό να ενημερώσουν για τα δικαιώματα των ζώων οφείλουν να προβάλλονται.») αποτελούν οι ίδιες βία κατά της γνώσης, της δημιουργίας και του στοχασμού, δεν μπορεί εύκολα να αντιπαρέλθει τη φανατική «σοβαρότητα», την αλλοτριωμένη μονομανία που φανερώνεται σε δηλώσεις όπως αυτού που «θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες παρά να σφάζονται έξι ζώα». Γι’ αυτό και, όταν βρίσκομαι αντιμέτωπος με τέτοιου είδους φωνασκίες, απλώς κλείνω τα μάτια και θυμάμαι τη συγκλονιστική ρήση του Φράνσις Μπέικον: «Imagination was given to man to compensate him for what he is not; a sense of humor to console him for what he is.»

Η οποία, με τη σειρά της, μου φέρνει στο νου εκείνη τη διαφήμιση του Sky Sports από το 2006. Έψαξα και τη βρήκα:



Μια λίγο πιο σύντομη εκδοχή του κειμένου αυτού δημοσιεύεται στο σημερινό Βήμα της Κυριακής.

Ένα πολύ ωραίο κείμενο-απάντηση στο blog του Αθήναιου: «Γράμμα από την Αθήνα - Μια εικόνα χίλιες λέξεις»

Τεχνηέντως 3 Οκτωβρίου 2009

Υπουργεία


Πρώτα ανέλαβε ο ο ίδιος ο κ. Καραμανλής. Το γεγονός δεν σήμανε και πολλά πράγματα, αν εξαιρέσει κανείς τη συνακόλουθη σχετική αδυναμία της αναπληρώτριας κας Φάνης Πάλλη-Πετραλιά και του υφυπουργού κ. Τατούλη να αντιπαρέλθουν τη δράση του Γ.Γ. κ. Ζαχόπουλου. Στη συνέχεια ήλθε ο κ. Βουλγαράκης. Έφερε, όπως και το κάνουμε, έναν δυναμισμό, κάτι από αέρα «επιχειρηματικότητας». Άφησε πίσω μόνο τον αέρα και έφυγε γρήγορα προς μια κατεύθυνση πιο δεκτική στην επιχειρηματικότητα (και τελικά προς μια άλλη, ακόμη πιο δεκτική). Και κατέφθασε ο κ. Λιάπης. Κατόρθωσε να προεδρεύσει της πτώσης του κ. Ζαχόπουλου (ζητώ συγγνώμη για το αναπόφευκτο λογοπαίγνιο). Πέραν αυτού, ήταν ευγενικός και ανέδιδε αέρα (και αυτός!) καλλιέργειας, προσόντα επιθυμητά σε μια τέτοια θέση, ασφαλώς, αλλά επ΄ ουδενί επαρκή. Κατόρθωσε και κάτι ακόμη: στη θέση του κ. Ζαχόπουλου έφερε τον κ. Δραβίλλα , με τεχνοκρατική (με την καλή έννοια) πείρα, πραγματιστή, ικανό και αποφασισμένο, ο οποίος βρέθηκε μεμιάς να κολυμπά στα απόνερα της πτώσης. Προτού καλά καλά δρομολογηθεί το οτιδήποτε, ο κ. Λιάπης αντικαταστάθηκε από τον κ. Σαμαρά, ο οποίος είχε την τύχη να πρωτοστατήσει στα εγκαίνια του νέου κοσμήματος της Αθήνας. Και τώρα, les jeux sont faits.

Θα έλεγα να πιστώσουμε σε όλους - συμπεριλαμβανομένου, χάριν συζητήσεως, του κ. Ζαχόπουλου - άριστες προθέσεις. Γίνεται, ωστόσο, να αλλάζουμε τέσσερις υπουργούς Πολιτισμού και δύο γενικούς γραμματείς σε τεσσερισήμισι χρόνια; Αντιλαμβάνομαι το επιχείρημα της Αριστεράς ότι η επιθυμία για «σταθερότητα» ενισχύει τα δύο μεγάλα κόμματα, στηρίζει τον δικομματισμό και πάει λέγοντας, αλλά λίγη σταθερότητα δεν είναι άραγε απαραίτητη; Ειδικά σε ένα σύστημα τόσο βαθιά κρατικιστικό και προσωποπαγές, όπου αν δεν επιληφθεί ο υπουργός δεν αλλάζει ούτε λάμπα;

Απεργίες

Ας μη νομίζουμε, πάντως, ότι είμαστε οι μόνοι με προβλήματα συντονισμού. Η είδηση έρχεται από τη Βενετία, όπου η «μητέρα όλων των Μπιενάλε» αντιμετωπίζει την απεργία και τις διαδηλώσεις των υπαλλήλων της διοργάνωσης, τα αιτήματα των οποίων περιλαμβάνουν την καταβολή οφειλόμενων υπερωριών και την αντιμετώπιση της εργασιακής ανασφάλειας. Η αρχή της σύγκρουσης εντοπίζεται στην απόφαση της διοίκησης της Μπιενάλε να αντικαταστήσει τις μηνιαίες ως τριμηνιαίες συμβάσεις των υπαλλήλων με τριήμερες, προκειμένου να εξασφαλισθεί απλώς η εγκατάσταση της έκθεσης τον περασμένο Ιούνιο. Ακούγεται γνώριμο, όχι; Αλλά, θα μου πείτε, αν θέλαμε να πάρουμε μαθήματα οργάνωσης και αποτελεσματικότητας, ίσως η Ιταλία να μην είναι ο καλύτερος δάσκαλος...

[Στη φωτογραφία: Η πρόσοψη του ελληνικού περιπτέρου στην Μπιενάλε της Βενετίας, όπου εφέτος εξέθεσε την εγκατάστασή του «Ρaraxena» ο Λουκάς Σαμαράς - ο οποίος δεν είναι συγγενής τού κατά σειρά τελευταίου υπουργού Πολιτισμού.]

Τεχνηέντως 26 Σεπτεμβρίου 2009

Ριζοσπαστισμοί

Ενα εξαιρετικά ενδιαφέρον τόλμημα έπεσε στην αντίληψή μου προ ημερών. Η ιδέα είναι του σκηνοθέτη Κωνσταντίνου Πιλάβιου. Μεταφράζω από το ιστολόγιό του: «Θα είμαι σύντομος. Αν πάει καλά, θα γράψουμε ιστορία. Θέλω να παραγάγω μια μικρού μήκους ταινία για το Διαδίκτυο, η οποία θα είναι διαθέσιμη σε όλους και σε οποιαδήποτε μορφή. Χρειάζεται να συγκεντρώσουμε 35.000 ευρώ σε 26 ημέρες». Ο σκηνοθέτης έχει ξεκινήσει λοιπόν έναν διαδικτυακό έρανο, με στόχο να συμμετάσχουν οι τελικοί αποδέκτες της ταινίας, το κοινό, στην παραγωγή της. Κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να συνεισφέρει με όποιο ποσό θέλει και μόνο αν καλυφθεί ο τελικός στόχος των 35.000 ευρώ θα μεταβιβαστεί το κονδύλι στον σκηνοθέτη.

Περιττό να πει κανείς ότι η ιδέα αυτή - άσχετα με την έκβαση του εγχειρήματος - έχει τρομερό ενδιαφέρον σε σχέση με τις συζητήσεις που γίνονται για την «εκπροσώπηση» των καλλιτεχνών και το αίτημα «εκδημοκρατισμού» της διακίνησης των έργων. Για την ώρα είναι μια μεμονωμένη ιδέα αλλά η ριζοσπαστική δυναμική της είναι προφανής.

Επαγγελίες

Σε πιο γνώριμο έδαφος, «...στην ευλογημένη γη της επαγγελίας» τιτλοφορεί τη νέα έκθεσή του ο Στέλιος Φαϊτάκης. Στον άψογα ανακαινισμένο χώρο της γκαλερί Τhe Βreeder, ο Φαϊτάκης ξεδιπλώνει τη ζωγραφική του με μεγαλύτερη άνεση απ΄ ό,τι στην προηγούμενη, μικρή γκαλερί της οδού Ευμορφοπούλου. Δεν ξέρω αν παραμένει street artist (και αν είχαν ποτέ δίκιο όσοι τον κατέτασσαν εκεί), πάντως είναι ένας ζωγράφος για τον οποίο η αντίληψη του περιβάλλοντος χώρου και το πώς αυτή επηρεάζει την επιφάνεια όπου δουλεύει έχει μεγάλη σημασία. Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 17 Οκτωβρίου.

Πληροφορίες για τον διαδικτυακό έρανο: http: * Τhe Βreeder, Ιάσoνος 45, Μεταξουργείο, τηλ. //www.cpil.info/2009/09/15/lets-make-history210 3317.527, www.thebreedersystem.com

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Την ιδέα του Κωνσταντίνου Πιλάβιου την πρωτοδιάβασα στο ιστολόγιο του Παναγιώτη Βρυώνη, ο οποίος διατυπώνει ενδιαφέρουσες απόψεις για το θέμα.

Εμβόλιμα (Μια συζήτηση με τον E-Lawyer)


Ευχαριστώ τον E-Lawyer για τη συζήτηση. Σχόλια, επισημάνσεις κτλ, στο blog του. Περισσότερες συζητήσεις/video από τον E-Lawyer στο κανάλι του στο YouTube.

Τεχνηέντως 19 Σεπτεμβρίου 2009

Καταστάσεις

Άκουσα χθες το πρωί ότι οι Κ.Ο.Τ.Ε.Σ, κατεβαίνουν στις βουλευτικές εκλογές. Σε περίπτωση που δεν τις έχετε υπόψη σας, είναι οι «Καπνιστικές Ομάδες για την Τέχνη και την Εικαστική Συγκρότηση». Και πυρήνας του «προγράμματός» τους είναι η αντίθεση στον αντικαπνιστικό νόμο. Έδρα τους είναι το δημοφιλές ποτάδικο/εκθεσιακός χώρος Booze Cooperativa - γεγονός όχι αταίριαστο. Τώρα, δεν ξέρω αν η αγάπη για τη νικοτίνη είναι ικανός παράγοντας πολιτικής συσπείρωσης αλλά η όλη κίνηση έχει κάτι το απελπισμένα πλην ελκυστικά καταστασιακό...

Ρήσεις

Η βραβευθείσα με το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ Ειρήνη Ευσταθίου, μιλώντας στη συνάδελφο Μαίρη Αδαμοπούλου, είπε: «Ο δημόσιος χώρος πάντα αποτελεί ένα πολιτικό θέμα. Δεν κάνω όμως προπαγάνδα. Δεν προσπαθώ να πείσω κανέναν». Δεν μπορώ ακριβώς να εντοπίσω γιατί αλλά μου άρεσε πολύ αυτή η κουβέντα. Σαν να ωριμάζει όλο το σύστημα σιγά σιγά. (Κάπου εδώ περιμένω τις κορώνες που εκτοξεύουν με κάτι τέτοια οι χομπίστες επαναστάτες των εικαστικών τεχνών.) Η Ειρήνη Ευσταθίου ετοιμάζει έκθεση στη γκαλερί Ελένη Κορωναίου. Η δε έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Εκκινήσεις

Εκλογές ή όχι, με Κ.Ο.Τ.Ε.Σ ή χωρίς, ο εικαστικός χώρος μοιάζει κάθε χρόνο και δυναμωμένος. Δεν είναι μόνο το καλοκαίρι που μας πέρασε (δεν νομίζω να έχει ξαναδεί τόση σύγχρονη τέχνη η Αθήνα ποτέ!) ούτε μόνο η επικείμενη λάμψη (λέγαμε προ δύο εβδομάδων για τη γκαλερί Gagosian που ανοίγει με έκθεση του Σάι Τουόμπλι, στις 25 Σεπτεμβρίου). Είναι κυρίως ότι και η νέα εκθεσιακή περίοδος ξεκινά δυνατά. Ανάμεσα στα πολλά που ετοιμάζονται, από τις 8 Οκτωβρίου, η γκαλερί Bernier/Eliades παρουσιάζει τη νέα έκθεση του Κάμερον Τζέιμι με τίτλο «Barking Tar». Ο διάσημος αμερικανός καλλιτέχνης, ο οποίος έχει γίνει γνωστός για τις περφόρμανς, τα βίντεο, τις εγκαταστάσεις, τις φωτογραφίες αλλά και τα σχέδιά του, εκθέτει νέα έργα με μελάνι σε χαρτί. Η έκθεση διαρκεί ως τις 13 Νοεμβρίου.

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4, τηλ. 210 7228.321, www.cycladic.gr,  www.deste.gr * Gagosian, Μέρλιν 3, Κολωνάκι, τηλ. 210 3640215, www.gagosian.com * Bernier/Eliades, Επταχάλκου 11, τηλ. 210 3413937, www.bernier-eliades.gr [Στη φωτογραφία: Έργο του Κάμερον Τζέιμι που θα εκτεθεί στη γκαλερί Bernier/Eliades  / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: BERNIER/ELIADES, ΑΘΗΝΑ]

Εμβόλιμα (Ειρήνη Ευσταθίου)

Στην παντελώς ερασιτεχνική ψηφοφορία του «Τεχνηέντως» για το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ, πρώτη στις προτιμήσεις των 140 φιλοτέχνων που ψήφισαν ήλθε η Ειρήνη Ευσταθίου, με 37%. Στη συνέχεια, ισοβάθμισαν οι Αθανάσιος Αργιανάς και Βαγγέλης Βλάχος, με 15% έκαστος, και ακολούθησαν οι Γιώργος Σαπουντζής με 12%, Χάρις Επαμεινώντα με 10%, και Ραλλού Παναγιώτου με 7%.

Αναπάντεχη ως επιλογή της Επιτροπής Επιλογής, καθ' ότι η λιγότερο προβεβλημένη ανάμεσα στους υποψήφιους, η Ειρήνη Ευσταθίου είχε συγκεντρώσει ιδιαιτέρως θετικά σχόλια για τη συμμετοχή της στην έκθεση «Επιλεκτική γνώση», που είχε διοργανώσει το Itys και επιμεληθεί η Ελς Χάναπε στο Μέγαρο Εϋνάρδου, το καλοκαίρι του 2008. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, η «Ειρήνη Ευσταθίου εξερευνά ευρήματα εικόνων ως επισημάνσεις, ερμηνείες αλλά και ως αρνήσεις εκείνου που ονομάζουμε Ιστορία. Η ζωγραφική τεχνική της είναι εμπνευσμένη από τις πηγές της, που ποικίλουν από ερασιτεχνικές βιντεοσκοπήσεις σε φωτογραφίες των ΜΜΕ, ιδιωτικά αρχεία, στιγμιότυπα ταινιών, κ.τ.λ. Η Ευσταθίου ενδιαφέρεται για τους τρόπους δια-μεσολάβησης που ανοίγονται κατά τη μίμηση ενός τέτοιου υλικού· αντιλαμβάνεται την αναπόφευκτη φθορά και την κατάλυση των εικόνων καθώς υφίσταται όλες αυτές τις μεταβολές ως έναν τρόπο περιγραφής των διαμεσολαβήσεων της ίδιας της μνήμης και της νοσταλγίας. Επιλέγοντας, διασκευάζοντας και εντέλει ζωγραφίζοντας αυτές τις εικόνες τείνει να δημιουργήσει έναν υποκειμενικό χώρο όπου τα όρια μεταξύ αυτών των κατηγοριών αποσταθεροποιούνται».

Φυσικά, σπάνια οι Κριτικές Επιτροπές αντανακλούν τις προτιμήσεις των φιλότεχνων. Και, βέβαια, ο τρόπος με τον οποίο εξετάζουν έναν καλλιτέχνη - πράγμα που συμβαίνει για κάθε υποψήφιο περίπου τώρα - είναι μάλλον ξένος προς τα κριτήρια του μη-επαγγελματία. Σε κάθε περίπτωση, η ανακοίνωση του νικητή και η απονομή θα γίνει σήμερα το βράδυ, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στις 20.00.

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 15/9/2009: Σε πείσμα των προβλέψεων και στον αντίποδα όσων έχουμε συνηθίσει από κριτικές επιτροπές - ή, κατά μια άλλη διατύπωση, σε μια επίδειξη διορατικότητας και γνώσης, η οποία αγγίζει τη διορατικότητα και τη γνώση των φιλότεχνων αναγνωστών! - η νικήτρια του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ είναι η Ειρήνη Ευσταθίου. Συγχαρητήρια και καλή συνέχεια!





Στη φωτογραφία, πάνω, έργα της Ειρήνης Ευσταθίου από την έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ. Στη φωτογραφία, κάτω, η βραβευθείσα με τον πρόεδρο του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ Δάκη Ιωάννου. ΦΩΤΟ: Γιώργος Οικονομόπουλος, από το σημερινό ΒΗΜΑ. Περισσότερα για το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ στην προηγούμενη ανάρτηση και: «Εμβόλιμα (6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ και άλλες παρατηρήσεις)». Επίσης, διαβάστε τη συνέντευξη της Ειρήνης Ευσταθίου στα «Νέα». Η έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ θα διαρκέσει ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Τεχνηέντως 12 Σεπτεμβρίου 2009


Βραβεία

Με την έλευση της νέας εκθεσιακής περιόδου, μεθαύριο Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, καταφθάνει και η μεγάλη ημέρα: τότε θα επιλεγεί από την Κριτική Επιτροπή ο νικητής του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ. Θυμίζω ότι οι υποψήφιοι, τους οποίους επέλεξε η Επιτροπή Επιλογής, είναι οι: Αθανάσιος Αργιανάς για την «εστιασμένη έρευνα των ορίων, ετερόδοξων και μεταφυσικών συστημάτων μέσω της γλυπτικής και της μουσικής»· Βαγγέλης Βλάχος για τη «συστηματική επεξεργασία της έννοιας του αρχείου ως διαμεσολαβημένης καταγραφής της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας»· Χάρις Επαμεινώντα για την «εξερεύνηση της δύναμης της εικόνας ως ανάμνησης και ίχνος της ποπ κουλτούρας μέσα από συνδυασμούς βίντεο και κολλάζ»· Ειρήνη Ευσταθίου για την «ιδιότυπη χρήση του ζωγραφικού μέσου ως αποδόμησης τόσο της προσωπικής ιστορίας όσο και της ιδεολογίας του θεάματος»· Ραλλού Παναγιώτου για τον «καινοτόμο χειρισμό της γλυπτικής και τη, μέσω αυτής, διερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης»· και Γιώργος Σαπουντζής για τη «διαπραγμάτευση της έννοιας του δημόσιου μνημείου και την οικειοποίηση του αστικού χώρου μέσα από “εύθραυστες” κατασκευές, performance και συμμετοχικές δράσεις».

Eπιτροπές

Την Κριτική Επιτροπή αποτελούν ο πρόεδρος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ Δάκης Ιωάννου, η διευθύντρια του Νew Μuseum of Contemporary Αrt της Νέας Υόρκης Λίσα Φίλιπς, η διευθύντρια του Ιδρύματος Sandretto Re Rebaudengo Ρer L΄Αrte του Τουρίνου Πατρίτσια Σαντρέτο Ρε Ρεμπαουντένγκο, ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης του Βερολίνου Ούντο Κίτελμαν, ο διευθυντής της αίθουσας τέχνης Deitch Ρrojects της Νέας Υόρκης Τζέφρι Ντάιτς και ο καλλιτέχνης Τόμας Στρουθ. Η έκθεση με έργα του νικητή και όσων διαγωνίστηκαν φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Βραβευμένοι

Το Βραβείο ΔΕΣΤΕ θεσμοθετήθηκε το 1999 και απονέμεται κάθε δύο χρόνια σε έναν έλληνα καλλιτέχνη που ζει είτε στη χώρα του είτε στο εξωτερικό. Στις προηγούμενες διοργανώσεις έχουν βραβευθεί οι Παναγιώτα Τζαμουράνη (1999), Γεωργία Σαγρή (2001), Μαρία Παπαδημητρίου (2003), Χριστόδουλος Παναγιώτου (2005) και Λουκία Αλαβάνου (2007).

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4, και Μέγαρο Σταθάτου, Βασ. Σοφίας και Ηροδότου 1, τηλ. 210 7228.321, www.cycladic.gr, www.deste.gr [Στη φωτογραφία: Ειρήνη Ευσταθίου, «Five Walls from the 80s», 2008, λάδι και ακρυλικό σε ξύλο, κάθε κομμάτι 21 εκ. Χ 31 εκ. Από την έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΔΑΣ]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Απομένει μία ημέρα για να ψηφίσετε τον/ην καλλιτέχνη/ιδα που θεωρείτε ότι αξίζει περισσότερο να βραβευθεί (η ψηφοφορία στη sidebar, δεξιά πάνω).

Τεχνηέντως 5 Σεπτεμβρίου 2009

Λογοκρισιών συνέχεια
 
Υποσχέθηκα την περασμένη εβδομάδα μια αναφορά στη λογοκρισία που σημειώθηκε στην εγκαινιαστική Μπιενάλε «798» του Πεκίνου (το όνομά της το δανείζεται από την καλλιτεχνική περιοχή «798» της κινεζικής πρωτεύουσας). Σύμφωνα με το επιτόπιο ρεπορτάζ της «Αrt Νewspaper» λοιπόν, οι κινεζικές αρχές λογόκριναν πλειάδα έργων κινέζων καλλιτεχνών, ενώ εν πολλοίς άφησαν τους ξένους ανενόχλητους. Η πρακτική αυτή, να ενδιαφέρονται δηλαδή οι Αρχές για τον εγχώριο αντικαθεστωτικό λόγο, δίχως να δίνουν μεγάλη σημασία στην πιθανότητα να αναπτύξει αντικαθεστωτικό λόγο κάποιος «άλλος», δεν προκαλεί έκπληξη από μόνη της. Το ερώτημα που προκαλεί είναι αν επαληθεύεται η πεποίθηση ότι η ελευθερία της αγοράς οδηγεί νομοτελειακά στην πολιτική ελευθερία.

Μια σκηνή, μα ποια σκηνή;

Αλλαγή βηματισμού: «Είμαι πανευτυχής που εγκαινιάζω έναν νέο χώρο στην ιστορική πόλη των Αθηνών» δηλώνει ο Λάρι Γκαγκόζιαν. «Προσδοκία μου είναι να συμμετάσχουμε ενεργά στην ανερχόμενη σκηνή σύγχρονης τέχνης σε αυτή την εξαίσια πόλη». Η γκαλερί Gagosian, παράρτημα της ισχυρότερης ίσως γκαλερί του κόσμου, θα ανοίξει τις πόρτες της στις 25 Σεπτεμβρίου, με έκθεση του Σάι Τουόμπλι.

Και τώρα, μπορούμε για μία ακόμη φορά να πούμε ότι η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει τίποτε ουσιαστικό, ότι δεν υπάρχει σκηνή επειδή κανένας δεν θέλει να ανήκει σε αυτήν, ότι όλα τα ίδια μένουν γιατί εμείς δεν θέλουμε αυτή τη νεοϋορκέζικη επίφαση τέχνης που αφορά μόνο συλλέκτες, ότι ο Λάρι Γκαγκόζιαν έρχεται εδώ απλώς για να πουλήσει και συνεπώς τι μας αφορά, να πιστέψουμε δηλαδή με την ψυχή μας ότι βρισκόμαστε (βλ. παραπάνω) στην Κίνα.

Το ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει δεν σημαίνει ότι το καταλαβαίνουμε.

[Στη φωτογραφία: η πρόσοψη της γκαλερί Gagosian, στην οδό Μέρλιν, στο Κολωνάκι]

Τεχνηέντως 29 Αυγούστου 2009

Τι συμβαίνει με τη λογοκρισία;

Το ότι η Γαληνοτάτη - κατά τεκμήριο άντρο της κομψής παρακμής εδώ και 500 χρόνια - θα ήταν τόσο εύθικτη, δύσκολα το περιμένει κανείς. Τώρα, πάντως, στα λογοκριμένα έργα της Μπιενάλε της Βενετίας (θυμίζω τη λογοκρισία στο έργο του Γκρέγκορ Σνάιντερ, το 2005) έχει προστεθεί και αυτό του Ζακ Σαρλιέ.


Το 1973, Ο Ζακ Σαρλιέ άρχισε μια σειρά σχεδίων που απεικονίζουν τα γεννητικά όργανα διαφόρων καλλιτεχνών. Χρησιμοποιώντας τη φαντασία του, μάλλον, παρά την παρατήρηση, μέσα στα χρόνια δημιούργησε μια αληθινή πινακοθήκη από αυτά τα ιδιότυπα «πορτραίτα», ξεκινώντας με τον Μαρσέλ Ντυσάν και καλύπτοντας σχεδόν κάθε σπουδαία μορφή της τέχνης του 20ού αιώνα.


Αρχικά, το έργο είχε γίνει δεκτό στις παράλληλες εκδηλώσεις της τρέχουσας Μπιενάλε της Βενετίας. Στη συνέχεια, όμως, ο καλλιτεχνικός διευθυντής Ντάνιελ Μπίρνμπαουμ το απέρριψε, με την αιτιολογία ότι μπορεί να προσβάλλονταν είτε οι καλλιτέχνες (παρά την εύλογη απορία που δημιουργείται: πώς θα αναγνώριζαν, ακόμη και όσοι είναι ζωντανοί, τα γεννητικά τους όργανα στη φαντασία του Σαρλιέ) είτε το κοινό (σημειωτέον ότι το έργο είναι σχεδιασμένο να αναρτάται σε διαφημιστικές πινακίδες σε δημόσιο χώρο). Ακολούθησε μια διαδικασία υπεκφυγής όπου ο καλλιτεχνικός διευθυντής έλεγε ότι η απόφαση ήταν του προέδρου της Μπιενάλε Πάολο Μπαράτα, για να επιβεβαιώσει στη συνέχεια ότι τελικά ήταν δική του απόφαση, και τούμπαλιν.


Εν τούτοις, το έργο, παραγωγός του οποίου είναι το υπουργείο Πολιτισμού της Βαλωνίας, παρουσιάστηκε, μέσα στο καλοκαίρι, στην Αμβέρσα, στο Βελιγράδι, στο Μπέργκεν, στο Λιντς, στο Λουξεμβούργο, στο Μετς και στο Ναμύρ, καθώς και, ανεπίσημα, στη Βενετία, πάνω σε ένα πλοίο που είχε αράξει στο Μεγάλο Κανάλι.

Δεν ξέρω τι γίνεται με αυτή την - φαινομενική, τουλάχιστον - αναζωπύρωση της λογοκρισίας. Αν αναλογιστεί κανείς και τα διασκεδαστικά μικροπεριστατικά, όπως με τον Ερνέστ Πινιόν-Ερνέστ στη Μοντομπάν, και τη στάση της Μπιενάλε της Βενετίας, αλλά και την εκτενή λογοκρισία κινέζων καλλιτεχνών στη Μπιενάλε του Πεκίνου (θα πούμε περισσότερα γι' αυτό την ερχόμενη εβδομάδα), τότε η ποικιλία και η συχνότητα των κρουσμάτων προκαλεί το ενδιαφέρον: αν σημαίνει μια ανανεωμένη δυνατότητα της τέχνης να ενοχλεί - αυτός είναι ένας αληθινός λόγος ενθουσιασμού!

Περισσότερα για τον Ζακ Σαρλιέ στην ιστοσελίδα του έργου: 100 SEXES D' ARTISTES

Επισκεφθείτε επίσης το blog του καλλιτέχνη.

Διαβάστε την ανοικτή επιστολή του Ζακ Σαρλιέ και του επιμελητή του έργου, Ενρίκο Λούνγκι, διευθυντή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης του Λουξεμβούργου και προέδρου του ΔΣ του IKT (Διεθνούς Ένωσης Επιμελητών Σύγχρονης Τέχνης) στον Δήμαρχο της Βενετίας.

Εμβόλιμα (περί συνέπειας: γεννήματα εχιδνών και άλλες παρατηρήσεις)

Στο κείμενο με τίτλο «Έεεεελληνα!», ο ιστολόγος σατιρίζει την όψιμη και άκοπη οργή διαφόρων για τις πυρκαγιές στην Αττική. «Τι κυβέρνηση είναι αυτή δηλαδή;» εκρύγνειται. «Σε ποιά μπανανία βρισκόμαστε; Ποιοί είναι οι ανίκανοι που κυβερνούν αυτό τον τόπο;» Και αμέσως μετά μονολογεί: «Μα τι γκασμάδες που είναι τα τυπάκια στο twitter. Πέρασαν 12 λεπτά από τότε που τους ρώτησα αν είναι καλή η ταινία του Tarantino και ακόμα δεν έχει βρεθεί ένας που να μου απαντήσει. Δεν βγαίνουν από το σπίτι τους ποτέ αυτοί;»

Είναι ένα πικρά διασκεδαστικό κείμενο, αύθαδες, ασεβές. Το ευτύχημα είναι ότι η σάτιρα, ιδιαιτέρως η επιτυχημένη, έχει το χαρακτηριστικό να καταπίνεται με μια γουλιά, σαν μουρουνόλαδο. Η έκδηλα μεταφορική φύση της, δηλαδή, μας αποτρέπει από το να την πάρουμε τοις μετρητοίς. Έτσι, μολονότι πρόσφορη αφορμή για τις επισημάνσεις που ακολουθούν, θα πρέπει από την αρχή να προειδοποιήσω ότι υφίσταται μια αλλαγή φάσης εδώ, από τη σάτιρα στην απόπειρα ανάλυσης, από τη μεταφορά στην κυριολεξία.

Απογυμνωμένο από τη σάτιρα, το βασικό ερώτημα του κειμένου είναι: πώς μπορεί κανείς να μιλάει για τις πυρκαγιές, όταν δεν είναι σε μεγαλύτερο βαθμό αφοσιωμένος στο πρόβλημα και στη λύση του; Αντιστρόφως, αν η ζωή κάποιου δεν εμφανίζει πειστικές πρωτοβουλίες κοινωνικής εμπλοκής, πώς δικαιούται να ενίσταται; Η γενική μορφή αυτού του ερωτήματος είναι: Έχει κανείς το δικαίωμα να αρθρώνει λόγο, ο οποίος δεν είναι σε συμφωνία με τον λόγο που αρθρώνει σε άλλες πτυχές της ζωής του; (Ο λόγος νοηματοδοτεί τη δράση ή η δράση γίνεται κατανοητή στο πλαίσιο ενός λόγου, έτσι το «έχει κανείς το δικαίωμα να αρθρώνει λόγο που δεν συμφωνεί με τις πράξεις του;» είναι μια εναλλακτική, πιο συνηθισμένη στην καθομιλουμένη, μορφή του ερωτήματος.)

Παραδείγματα αυτού του ερωτήματος στην ειδησεογραφία υπάρχουν πολλά. Δύο διάσημα ανάμεσά τους: Γιατί η Αλέκα Παπαρήγα στέλνει το παιδί της σε ιδιωτικό σχολείο, αν είναι κομουνίστρια; Ή, όπως ακούστηκε στην τελευταία τηλεμαχία των πολιτικών αρχηγών, γιατί ο ΣΥΡΙΖΑ διαθέτει σε στελέχη του άδειες δακτυλίου, αν είναι οικολογικό κόμμα;

Δεν είναι τυχαίο το ότι και τα δύο παραδείγματα προέρχονται από τον χώρο της αριστεράς – έστω και αν τούτη δεν είναι μια συστηματική σταχυολόγηση. Ο προοδευτικός χώρος δείχνει ιδιαίτερη κλίση σε τέτοιου είδους εγκλήσεις. Στα σχόλια μιας από τις προηγούμενες αναρτήσεις μου, ένας ανώνυμος σχολιαστής έθεσε μια μορφή του ίδιου ερωτήματος με σαφήνεια: «Πώς είναι δυνατόν να μιλάτε για πολιτική την ίδια ώρα που οι ζωές σας είναι γεμάτες με επαγγελματικούς (και άρα πολιτικούς) συμβιβασμούς;»

Για όσους τυχαίνει να μη γνωρίζουν, αυτό που λέει ο σχολιαστής είναι: πώς μπορώ να έχω ριζοσπαστικές πολιτικές απόψεις, αφού στην επαγγελματική μου ζωή συμβιβάζομαι με το «σύστημα» - ταλαιπωρημένη έννοια αλλά ας το αφήσουμε τώρα – και ζω χάρη σε αυτόν τον συμβιβασμό; Πώς είναι δυνατόν να εκφέρω λόγο, αν ταυτόχρονα δεν ακολουθώ τις επιπτώσεις αυτού του λόγου προς όλες τις κατευθύνσεις; Εργάζομαι για το «Βήμα». Και (συν)διοργανώνω τη Μπιενάλε της Αθήνας, μια εκδήλωση που χρηματοδοτείται κατά κύριο λόγο από ιδιώτες δωρητές και εταιρικούς χορηγούς ή τα μορφωτικά ιδρύματά τους (και ολίγον κράτος). Πώς μπορώ λοιπόν να αρθρώνω λόγο για την αριστερά, για ελευθερίες και δικαιώματα, για έναν πολιτικό κρατούμενο και απεργό πείνας, και πάει λέγοντας; (Και ας μη νομίσει ο σχολιαστής ότι τον στοχοποιώ – όσο παράλογο και αν θα ήταν να στοχοποιώ έναν ανώνυμο. Το ίδιο σχόλιο έχουν κάνει πολλοί και αυτό δεν το λέω για να πω ότι ο ανώνυμος σχολιαστής δεν πρωτοτυπεί αλλά επειδή πρόκειται για μια σκέψη που κάνουμε συχνά, κυρίως όταν αφορά άλλους.)

Είναι προφανές ότι το σχήμα αυτό – μπορείς να αρθρώσεις λόγο μόνο αν ο λόγος συμφωνεί απολύτως με το σύνολο των λεγομένων σου (ή των πράξεών σου) – εδράζεται σε μια έννοια που προτείνω να την ονομάσουμε συνέπεια.

Μολονότι ως έννοια είναι πολύ πιο διαχρονική από τον νεοτερικό προοδευτικό λόγο, η συνέπεια είναι σίγουρα ένα ενδιαφέρον εργαλείο στο τρέχον οπλοστάσιο πολλών από όσους τον διεκδικούν: άξιο προσοχής είναι ότι ότι ο ως άνω σχολιαστής δεν μας εγκαλεί επί τη βάσει των όσων υποστηρίζουμε, με τα οποία μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί, αλλά θέτει εξαρχής την ενδεχόμενη συμφωνία ή διαφωνία του εκτός θέματος, διατεινόμενος ότι όσα υποστηρίζουμε είναι ούτως ή άλλως άνευ νοήματος (διότι το να μην έχεις «δικαίωμα» να μιλήσεις σημαίνει ακριβώς την αποστέρηση του λόγου σου από τη δυνατότητα να έχει νόημα), αφού δεν συμφωνούν με άλλα πράγματα που επίσης υποστηρίζουμε ή που κάνουμε.

Είναι εύκολος ο συνειρμός. Το εμβληματικό κείμενο για την έννοια της συνέπειας είναι φυσικά η Καινή Διαθήκη: «γεννήματα εχιδνών, πώς δύνασθε αγαθά λαλείν πονηροί όντες;».* Μια από τις πρώτιστες ιδιότητες του καλού χριστιανού είναι η συμφωνία λόγων και έργων – ακόμη περισσότερο, από τις ιδιότητες που οφείλει να συγκεντρώνει, τούτη είναι που λειτουργεί αποδεικτικά, που μπορεί να τεκμηριώσει αν αυτός που φαίνεται καλός χριστιανός στην πραγματικότητα δεν είναι απλώς υποκριτής.

Επίσης εύκολο θα ήταν να καταφύγουμε στο στερεότυπο περί ιουδαιοχριστιανικής ηθικής που κυβερνά τον προοδευτικό λόγο, να κατηγορήσουμε τους θιασώτες της συνέπειας ως κρυφοχριστιανούς – ύψιστη προσβολή στο υπερήφανα κοσμικό μας πεδίο – και να ξεμπερδεύουμε. Αλλά το θέμα είναι πιο περίπλοκο. (Και όχι μόνο επειδή ο χαρακτηρισμός όσων προβαίνουν σε τέτοιες κρίσεις δεν είναι το ζητούμενο…)

Το γεγονός ότι η συνέπεια είναι μια έννοια που ανήκει στη σφαίρα της ηθικής μπορεί να τεκμηριώνεται με τη βοήθεια των χριστιανικών κειμένων, η ηθική ωστόσο είναι πολύ βασικότερο πράγμα. Χρήσιμη εδώ είναι μια ανθρωπολογική ανάγνωση: σε σχέση με τη συνέπεια, δεν έχει σημασία η απολυτότητα του εκφερόμενου λόγου αλλά η απολυτότητα της συμφωνίας μεταξύ δύο λόγων εκφερόμενων από την ίδια πηγή. Αυτό προκύπτει επειδή ο πραγματικά πανανθρώπινος χαρακτήρας της ηθικής δεν έγκειται στο ότι όλοι συμφωνούμε σε κάθε περίσταση στο τι είναι «καλό» και τι «κακό» αλλά στο ότι όλοι σε κάθε περίσταση κρίνουμε με βάση μια αντίληψη του τι είναι «καλό» και τι «κακό». (Ηθική είναι ακριβώς το αντιληπτικό σύστημα βάσει του οποίου κάποιος κάνει μια επιλογή σύμφωνα με μια αντίληψη για το «καλό» και το «κακό». Και αυτός ο ανθρωπολογικός ορισμός έχει το πλεονέκτημα να μην καταργείται ακόμη και στην περίπτωση που δεχόμαστε τη σχετικότητα των ηθικών κρίσεων – ισχύει πάντοτε.) Έτσι, το αν αυτά που είπα πριν συμφωνούν με αυτά που λέω τώρα είναι, σε σχέση με τη συνέπεια, το πραγματικό κριτήριο για το αν είμαι ηθικός άνθρωπος, σε αντίθεση με το αν αυτά που λέω συναντούν τη συμφωνία του συνομιλητή μου ως προς το αν είναι «καλά». (Επιστρέφοντας σε ένα από τα αρχικά, ελαφρά μας παραδείγματα, σκεφτείτε ότι η στάση της Αλέκας Παπαρήγα θα ήταν ηθική τόσο αν, στέλνοντας τα παιδιά της σε ιδιωτικό σχολείο, δήλωνε δεξιά, όσο και αν, δηλώνοντας αριστερή, έστελνε τα παιδιά της σε δημόσιο σχολείο. Το αν, σε μια απόλυτη αξιολόγηση, είναι «καλύτερο» να στέλνει κανείς τα παιδιά του σε ιδιωτικό ή σε δημόσιο σχολείο δεν υπεισέρχεται ως κριτήριο.) Το πρόβλημα φυσικά με τον πανανθρώπινο χαρακτήρα της ηθικής έχει να κάνει με την εγγενή απόλυτη δέσμευση που επιτάσσει. Αν η ηθική πράγματι λειτουργούσε (μόνον) έτσι, η ζωή θα ήταν αδύνατη. Και εδώ ερχόμαστε στο πιο ενδιαφέρον.

Γράφει ο Nietzsche: «Η επιλησμοσύνη δεν είναι απλή ‘δύναμη αδράνειας’, όπως πιστεύουν οι επιπόλαιοι. Είναι πολύ περισσότερο μια ενεργητική, σε αυστηρότατην έννοια θετική, ανασταλτική δύναμη, που κατορθώνει, ώστε εκείνο που μόνο εμείς το ζούμε, ό,τι παθαίνουμε, ό,τι παίρνουμε μέσα μας στην ώρα της χώνεψης (θα έπρεπε να την ονομάσουμε καλύτερα ‘εισψύχωση’) να μας γίνεται τόσο λίγο συνειδητό, όσο και ολόκληρη εκείνη η πολύπλοκη λειτουργία, που διενεργεί τη σωματική διατροφή μας, τη λεγόμενη ‘ενσωμάτωση’ ή αφομοίωση των τροφών. Να κλείνει από καιρό σε καιρό τις πόρτες και τα παράθυρα της συνείδησης, να μας κρατεί ανενόχλητους από τον θόρυβο και τον αγώνα, που γίνεται ανάμεσα στον υποχθόνιο κόσμο των οργάνων, που μας υπηρετούν και δουλεύουν αρμονικά ή αντίθετα συναμεταξύ τους, να δημιουργεί λίγη σιωπή, λίγον ‘άγραφο πίνακα’ στη συνείδηση, για να υπάρχει πάλι θέση για κάτι νέο […]. Ο άνθρωπος, που έχει χαλασμένο και σταματημένο ετούτο τον ανασταλτικό μηχανισμό μοιάζει μ’ έναν δυσπεπτικό (και όχι μόνο μοιάζει). Δεν μπορεί δηλαδή σε κανένα ζήτημα να βάλει ‘τελεία και παύλα’.» **

Ο Nietzsche εδώ δεν περιγράφει παρά τον εγγενή προστατευτικό μηχανισμό που διαθέτει η ηθική, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται αυτό που ο Clifford Geertz ονομάζει «το ανησυχητικό αίσθημα ότι η ηθική επίγνωση του καθενός απέχει από την ηθική του εμπειρία».*** Το ανησυχητικό αυτό αίσθημα η ηθική το διαχειρίζεται αυτορυθμιζόμενη: υψώνεται ένα όριο στις απόλυτες απολήξεις – και, συχνά, πολύ πριν από αυτές – της ηθικής μας υπόστασης.

Υπάρχουν, βέβαια, περιπτώσεις όπου οι άνθρωποι ακολουθούν ένα ηθικό νήμα ως το τέλος του. Φιλόζωοι, λόγου χάρη, που δεν τρώνε ποτέ κανένα ζώο. (Αλλά ακόμη και γι’ αυτούς, το όριο υπάρχει, απλώς έχει μετατοπιστεί: αν δεν έτρωγαν ποτέ κανέναν ζωντανό οργανισμό, θα είχαν προφανώς πολύ σοβαρά προβλήματα, καθ’ ότι θα έπρεπε να τρέφονται αποκλειστικά με αλάτι, το οποίο, ως γνωστόν, είναι το μόνο βρώσιμο ορυκτό.) Είναι σχετικά λίγοι, ωστόσο. Οι περισσότεροι έχουν έναν τρόπο να διαχειρίζονται τη γνώση ότι βασανίζονται τα κοτόπουλα ή τα γουρούνια με τρόπο που να τους επιτρέπει και να τρώνε κρέας και να αγαπούν το τσιουάουα τους. Και αν μοιάζει σχετικά εύκολο να ισορροπήσει κανείς τα φιλοζωικά του αισθήματα με τις σαρκοβόρες ορέξεις του, ας αναλογιστούμε ότι μια ανάλογη διαδικασία κυβερνά κάθε πτυχή του ηθικού σύμπαντός μας: ποιος εχέφρων άνθρωπος σταμάτησε ποτέ να τρώει επειδή υπάρχουν λιμοί, ποιος σταμάτησε να αγοράζει ρούχα επειδή κάποια μέρη τους τα ύφαναν ανήλικα και κακοποιημένα παιδιά, ποιος απαρνήθηκε το κρεβάτι του επειδή υπάρχουν άστεγοι;

Η ηθική διαθέτει εκ φύσεως, με άλλα λόγια, την ικανότητα ενός οργουελικού doublethink. Είναι σε αυτή την ικανότητα που προσκρούουν τα λογικοφανή επιχειρήματα των θιασωτών της συνέπειας. Μακράν ωστόσο του να αποτελεί η διαπίστωση αυτή απλώς μια αποκάλυψη της σαθρότητας τέτοιων επιχειρημάτων ή να εντοπίζει υποκρισία στους υποτιθέμενους επικριτές της, δείχνει τον δρόμο προς μια λειτουργία πολύ πιο σκοτεινή.

Αυτός που διαβαίνει το όριο των απόλυτων απολήξεων της ηθικής του – αποτελεί, βέβαια, ένα εξιδανικευμένο παράδειγμα, καθ’ ότι δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση – δεν είναι ηθικός άνθρωπος και αυτό επειδή δεν απομένει πλέον καμιά επιλογή να κάνει: το «ανησυχητικό αίσθημα ότι η ηθική επίγνωση του καθενός απέχει από την ηθική του εμπειρία» είναι αυτό ακριβώς που οριοθετεί τον ελεύθερο χώρο πριν από κάθε επιλογή, αυτό που καθιστά τελικά τον άνθρωπο ηθικό. Έτσι, πολύ διαφωτιστικά επισημαίνει ο Slavoj Žižek ότι «αυτό που εμφανίζεται ως ασυνέπεια, ως αποτυχία να εξαγάγει κανείς όλες τις επιπτώσεις από την ηθική του στάση, είναι, αντιθέτως, μια θετική συνθήκη πιθανότητας…».****

Τι σημαίνει «θετική συνθήκη πιθανότητας»; Σημαίνει ότι ακριβώς επειδή υπάρχουν όρια στην ηθική μου, έχω τη δυνατότητα ανά πάσα στιγμή να τα υπερβώ. Ο λόγος που αρθρώνω μπορεί να αγγίξει σημεία που θα μου ήταν απαγορευμένα, αν ακολουθούσα ως το τέλος της επιπτώσεις της ηθικής μου, αν δεν ήμουν δηλαδή ηθικός άνθρωπος. Είναι αυτή τη «θετική συνθήκη πιθανότητας» που η συνέπεια έρχεται να καταπνίξει.

Η συνέπεια είναι, δηλαδή, μια πολύ βασική βία, μια βία που επιστρατεύεται για να καταλάβει ένα πεδίο λόγου. Ο θιασώτης της συνέπειας καταστέλλει τον δικό μου λόγο όχι εξαιτίας μιας αντιπαράθεσης – οι θέσεις μας είναι διαφορετικές, δεν συμφωνούμε – αλλά επειδή διεκδικεί να αποτελεί τον αποκλειστικό φορέα νοήματος. Κατά διαστροφή της υγιούς σύγκρουσης, όπου μια εξουσιαστική σχέση ανατρέπεται επειδή ο μέχρι τούδε υποτελής κυριαρχεί στο πεδίο του λόγου, η επίκληση της συνέπειας θέλει να στερήσει το νόημα από τον λόγο ενός – έστω μερικού ή υπό όρους – συμμάχου: οι βιαιοπραγούντες, στην προσπάθειά τους να αποκαθάρουν τον χώρο από τους ασυνεπείς, πρόθυμα χάνουν συμμάχους πολύτιμους, οι οποίοι πιθανώς να είναι παθιασμένοι με το όποιο διακύβευμα ακριβώς επειδή δεν είναι συνεπείς, ακριβώς επειδή γι’ αυτούς το να αρθρώσουν λόγο συνιστά μια υπέρβαση. Η επίκληση της συνέπειας δηλώνει, με αυτή την έννοια, την πιο αδιάλυτη, καθαρή μορφή εξουσιομανίας, διότι υπονομεύει το ίδιο το εκάστοτε διακύβευμα προς χάρη της κυριαρχίας, προς χάρη της αποκλειστικότητας στο νόημα.

Την επόμενη φορά λοιπόν που κάποιος θα πει – όχι σατιρικά αλλά κυριολεκτικά – ότι δεν έχει κανείς δικαίωμα να μιλάει, αφού το ένα ή το άλλο θέμα είναι απαγορευμένο για ανθρώπους σαν αυτόν, η απάντηση είναι: γι’ αυτό ακριβώς έχει νόημα ο λόγος μου.

* Κατά Ματθαίον, κεφ. ιβ΄ 34
** Φρειδερίκος Νίτσε, «Πραγματεία Δεύτερη - ’Ενοχή’, ‘κακή συνείδηση’ και τα παρόμοια», Η γενεαλογία της ηθικής, μετ. Δ. Αλεξάνδρου, Εκδόσεις Γκοβόστη, 1941, σ. 52, 53
*** Clifford Geertz, «Η θρησκεία ως πολιτισμικό σύστημα», Η ερμηνεία των πολιτισμών, μετ. Θεόδωρος Παραδέλλης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2003, σ. 113
**** Slavoj Žižek, «Fear Thy Neighbour As Thyself!», Violence, Picador, 2008, σ. 54 (η μετάφραση δική μου)