ΤΕΧΝΗΕΝΤΩΣ

ΜΕΤΑΚΟΜΙΣΗ

2010-02-12T19:09:00.000+02:00

Μετακομίζω. Έχω χάσει την υπομονή μου με το Blogger. Μολονότι η Wordpress δίνει πολύ λιγότερες δυνατότητες στη δωρεάν της πλατφόρμα για «δημιουργικές» παρεμβάσεις, είναι πολύ πιο αξιόπιστη και καλύτερα σχεδιασμένη - όπως διαπίστωσα ανεβάζοντας το αγγλόφωνό μου ιστολόγιο.

Στο εξής, λοιπόν, το Τεχνηέντως θα βρίσκεται στη διεύθυνση:

http://artfullyonsaturday.wordpress.com

Όλες οι αναρτήσεις και τα σχόλια έχουν μεταφερθεί στη νέα διεύθυνση. Μπορεί κάποιες παλαιότερες να έχουν σπάσει λίγο και οι κατηγορίες δεν λειτουργούν ακόμη σωστά αλλά σιγά-σιγά θα τα φτιάξω κι αυτά και θα συμπληρώσω και τους συνδέσμους.

Το παρόν δεν θα ενημερώνεται πια και τα σχόλια κλείνουν. Όποιος θέλει να σχολιάσει, ας κοπιάσει στο καινούργιο μαγαζί. Καλώς να σας δεχτώ.

Τεχνηέντως 6 Φεβρουαρίου 2010

2010-02-06T13:54:00.000+02:00

Περηφάνιες

Για δεύτερη χρονιά διεξάγεται σήμερα η έκθεση-δημοπρασία προς ενίσχυση του φεστιβάλ Αthens Ρride. Διοργανώνεται στην γκαλερί Τhe Βreeder (έναρξη στις 20.00) και συμμετέχουν 22 καλλιτέχνες, οι οποίοι δώρισαν τα έργα τους, μεταξύ άλλων οι Κωνσταντίνος Κακανιάς, Εm Κei, Ντόρα Οικονόμου, Άγγελος Παπαδημητρίου, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Νίκος Χαραλαμπίδης κ.ά. Την επιμέλεια της έκθεσης έχει η τεχνοκριτικός και ακτιβίστρια Άντρεα Γκίλμπερτ, μέλος της οργανωτικής επιτροπής του Αthens Ρride. Τιμές εκκίνησης στη δημοπρασία από 300 ευρώ. Οσοι πιστοί...

Ατμόσφαιρες

Προ ημερών βρέθηκα σε έναν πολύ ωραίο χώρο. Δεν είχα ξαναπάει στο ΤΑF (Τhe Αrt Foundation) και πραγματικά εντυπωσιάστηκα. Ένας όμορφος χώρος, όπου ακόμη και η κακή κατάσταση κάποιων τμημάτων των κτιρίων (ο κύριος κορμός του κτιρίου χρονολογείται από το 1870 με προσθήκες περί το 1900) δημιουργεί τόσο καλή ατμόσφαιρα που όχι μόνο δεν ενοχλεί αλλά γοητεύει κιόλας. Καταλαβαίνω, αυτό που λέω ακούγεται ως εκζήτηση αλλά δεν είναι. Πρέπει να πάτε. Έχει και μπαρ.

Υπαινιγμοί

Στο TAF ως τις 14 Φεβρουαρίου φιλοξενείται η ομαδική έκθεση «Νightwatch» - ενδιαφέρουσα, αν και κάπως συμβατικά στημένη. Συμμετέχουν μεταξύ άλλων οι Κώστας Μπασάνος, Γιώργος Ταξιαρχόπουλος, Δημήτρης Φουτρής κ.ά. Η έκθεση περιλαμβάνει ωστόσο και κάποια έργα της Νίνας Παπακωνσταντίνου - ό,τι καλύτερο έχω δει τον τελευταίο καιρό. Η Παπακωνσταντίνου συνεχίζει να καταπιάνεται με κειμενικές αναφορές αλλά ο τρόπος της έχει ωριμάσει ασύλληπτα. «Με απασχολεί» έχει πει η ίδια στην Τίνα Πανδή, στις «Προσωπικές ιστορίες» που έχει συγκεντρώσει το ΕΜΣΤ, «η σχέση ανάμεσα στο κείμενο και την εικόνα του, είτε αυτή δημιουργείται από τα ίχνη της γραφής είτε από συσσωρεύσεις γραφής στην ίδια επιφάνεια. Και στις δύο περιπτώσεις απουσιάζει το κείμενο ως αναγνωρίσιμος κώδικας επικοινωνίας και ως εκ τούτου υπάρχει πλέον μόνο η εικόνα». Δυστυχώς η φωτογράφιση αδικεί πάντα τέτοια έργα (μολοντούτο δημοσιεύω μια φωτογραφία), καθώς είναι τόσο υπαινικτικά και λεπτεπίλεπτα που μόνο αν τα δει κανείς από κοντά λειτουργούν στ΄ αλήθεια.

Τhe Βreeder, Ιάσονος 45, Μεταξουργείο, τηλ. 210 3317527, www.thebreedersystem.com * ΤΑF, Νορμανού 5, Μοναστηράκι, τηλ. 210 3238.757, www.theartfoundation.gr [Στη φωτογραφία: «Βed time stories», ένα από τα έργα της Νίνας Παπακωνσταντίνου που εκτίθενται στο ΤΑF ως τις 14 Φεβρουαρίου στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης «Νightwatch»]

Εμβόλιμα (trébuchet)

2010-02-02T09:04:00.002+02:00

Καιρό τώρα σκέφτομαι να ανοίξω ένα αγγλόφωνο ιστολόγιο. Δεν με έκανε να διστάζω μόνο η δυσκολία – πού χρόνος για τόσο γράψιμο; – αλλά και η περίεργη στάση που διακρίνει πολλούς σχετικά με τη χρήση της αγγλικής: μπορεί να λένε τα μισά στα αγγλικά όταν συζητούν αλλά η ιδέα ότι ένας Έλληνας, βασισμένος στην Ελλάδα, μπορεί να χρησιμοποιεί την αγγλική ως κύριο μέσο γραφής είναι ικανή να τους προκαλέσει κρίση. Αλλά δεν χρειάζεται να κατηγορώ τους άλλους, το ξέρω και από τον εαυτό μου: μολονότι γνωρίζω καλά ότι ειδικά στα εικαστικά, το πεδίο είναι πλέον παγκόσμιο και όλοι επικοινωνούμε σε (κακά) αγγλικά, έχω φορές φορές σαρκάσει τους αγγλικούς τίτλους των αθηναϊκών εκθέσεων.

Η ανάγκη για ευρύτερη επικοινωνία, όμως, παραμένει. Χώρια που επειδή πολλές ώρες της εβδομάδας μου είναι αφιερωμένες στο γράψιμο έτσι κι αλλιώς, η δυνατότητα να βγαίνω λίγο παραέξω με το μυαλό μου, απολαμβάνοντας την απόσταση που μόνο μια γλώσσα που δεν είναι η μητρική μπορεί να μου χαρίσει, μού μοιάζει πολύ ελκυστική.

Έτσι λοιπόν, το αποφάσισα. Το νέο μου ιστολόγιο λέγεται trébuchet. Όχι, δεν εγκαταλείπω αυτό εδώ. Φιλοδοξώ να τα φροντίζω και τα δύο.

(Παρεμπιπτόντως, «trébuchet» είναι ο καταπέλτης. Αλλά εκτός από αυτό - κουίζ για δυνατούς λύτες -, στην ιστορία της τέχνης του 20ού αιώνα είναι και κάτι ακόμη.)

Εμβόλιμα (Ντζάνγκο Ράινχαρντ & Γ. Π. Σαββίδης)

2010-01-31T11:38:00.000+02:00

Δεν γράφω για μουσική σε αυτό το ιστολόγιο, όσο κι αν παθιάζομαι με κάποιες μουσικές. Δεν είναι το θέμα του. Καθ' ότι όμως έχω προβλέψει τα «εμβόλιμα» και για να αφήνω πότε πότε τον εαυτό μου να ξεφεύγει, έκρινα ότι, πέφτοντας πάνω στο εξής υπέροχο, έπρεπε να το μοιραστώ: το 1949, ο Γ. Π. Σαββίδης συνάντησε τον Ντζάνγκο Ράινχαρντ και του πήρε μια συνέντευξη, την οποία δημοσίευσε στο Δελτίο της Ρυθμικής Λέσχης της Ελλάδος. Αποσπάσματα από τη συνέντευξη μπορείτε να διαβάσετε στο σημερινό Βήμα, όμως εδώ ανεβάζω τις σελίδες του Δελτίου αυτούσιες. Πέρα από την ευκαιρία να διαβάσει κανείς όλο το κείμενο, υπάρχουν κι εκείνα τα πράγματα που εμένα τουλάχιστουν μου ασκούν γοητεία - τα λατινικά στοιχεία, λόγου χάρη, που, τοποθετημένα καθώς είναι κι αυτά με το χέρι, είναι μικρότερα και πέφτουν πιο χαμηλά από τα ελληνικά -, πράγματα που τα έχουμε ξεχάσει. Για όσους αγαπούν τις φιλολογικές curiosités, λοιπόν, και φυσικά τη τζαζ, τη σπουδαιότερη μουσική του 20ού αιώνα.

N.B. Πατήστε πάνω στις εικόνες για να τις μεγαλώσετε.

Τεχνηέντως 30 Ιανουαρίου 2010

2010-01-30T12:16:00.000+02:00

Κριτικές Ι

Εγραφα προχθές λίγα σχόλια για το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Λίγο αργότερα έπεσα πάνω σε τρεις συζητήσεις, μία διαδικτυακή και δύο κατά πρόσωπο, όπου διάφοροι έπνεαν μένεα κατά της διευθύντριας του ΕΜΣΤ Αννας Καφέτση. Βασικό στοιχείο της «κριτικής» ήταν η εύνοια που φάνηκε να απολαμβάνει από τον υπουργό Πολιτισμού Παύλο Γερουλάνο, σύμφωνα με τον προχθεσινό του λόγο, στα εγκαίνια της αναδρομικής του Χρόνη Μπότσογλου στο ΕΜΣΤ: ο υπουργός - λέγανε, έμπλεοι ηθικής αγανάκτησης - αποτίει φόρο τιμής στην παρ΄ ολίγο βουλευτίνα και πάει λέγοντας.

Το πρώτο που κάνει εντύπωση είναι το πραγματολογικό λάθος: η Αννα Καφέτση βρισκόταν μεν στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠαΣοΚ αλλά σε μη εκλόγιμη θέση. Δεν ήταν λοιπόν «παρ΄ ολίγον βουλευτίνα». Επίσης, πόσο παραπλανημένο μένος πρέπει να πνίγει κάποιον για να μην καταλαβαίνει ότι η παρουσία κάποιου σαν την Αννα Καφέτση στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας είναι απολύτως θετικό γεγονός; Προτού ακόμη εξασφαλίσει τη λαϊκή εντολή, ένα κόμμα δηλώνει: Με αυτούς θέλω να συνεργαστώ. Και αφότου εξελέγη, το επιβεβαιώνει ο αρμόδιος υπουργός.

Κριτικές ΙΙ

Σημαίνει αυτό ότι δεν μπορεί κανείς να διαφωνεί με τη στρατηγική της διευθύντριας του ΕΜΣΤ ή του ΥΠΠΟ; Φυσικά και όχι. Ας διαφωνεί όσο θέλει. Κι εγώ έχω διαφωνήσει συχνά - και προχθές ακόμη - αλλά για συγκεκριμένα, σαφώς ορισμένα θέματα. Το ενοχλητικό είναι: γιατί δεν μπορεί να γίνει μια συγκεκριμένη, εμπεριστατωμένη, ισορροπημένη κριτική; Μια κριτική που να εκφράζει αντιρρήσεις αλλά να μη διολισθαίνει στο ψεύδος και να μη χαρακτηρίζεται από άγνοια; Χώρια που η επιστράτευση στρεβλωτικών και εντυπωσιοθηρικών συνθημάτων για να απαξιωθεί ένας επί μακρόν αφοσιωμένος δημόσιος λειτουργός έχει άλλο, καταξιωμένο όνομα: γκεμπελισμός.

Η κριτική θέλει κόπο: πρέπει να πάρεις πληροφορίες, να έχεις εποπτεία, να ζυγίσεις τα πράγματα, να τα πεις ισορροπημένα, να στραγγίξεις συναισθηματισμούς και κακίες, να αμφισβητήσεις τον εαυτό σου. Δεν είναι απλό πράγμα ούτε γίνεται στο πόδι.

Σε αυτή τη χώρα, όπου η έκκληση για «παιδεία» έχει γίνει η καραμελίτσα του κάθε λαϊκιστή, αναρωτιέμαι μήπως το βασικό πρόβλημα τελικά είναι η τεμπελιά. Γιατί δεν εξηγείται αλλιώς να ακούγονται τέτοιες φωνές στην εικαστική κοινότητα. Υποτίθεται πως τους ενδιαφέρει το μουσείο αυτό, πως αφορά το έργο τους, τη ζωή τους. Πώς ανέχονται έναν τόσο τσαπατσούλικο, αδαή, φτωχό δημόσιο διάλογο;

ΕΜΣΤ, Κτίριο Ωδείου Αθηνών, Βασ. Γεωργίου Β΄ 17-19 και Ρηγίλλης, τηλ. 210 9242.111-3, www.emst.gr [Στη φωτογραφία: Χρόνης Μπότσογλου, «Γριά γυναίκα CΧ, Αφιέρωμα στον Τζιακομέτι», 1986, ακουαρέλα σε χαρτί arches, 106 x 76 εκ., Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης]

Εμβόλιμα (Λίγα σχόλια για το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης)

2010-01-28T21:15:00.002+02:00

Θα έχει κόσμο σήμερα το ΕΜΣΤ. Εγκαινιάζονται οι νέες εκθέσεις του. Αν και δεν προλαβαίνω να πάω σήμερα, πέρασα μια βόλτα χθες, μετά τη συνέντευξη Τύπου. (Για να μην μακρηγορώ εδώ, για πληροφορίες σχετικά με τις εκθέσεις, σας παραπέμπω στο σημερινό δημοσίευμα του Βήματος.)

Μολονότι συχνά έχω ασκήσει κριτική σε εκθέσεις του ΕΜΣΤ και έχω διατυπώσει διαφωνίες για τις στρατηγικές επιλογές του, υπάρχουν δύο παράμετροι που οφείλω να παραδεχτώ: Πρώτον, εδώ και δέκα χρόνια, η ολιγομελής ομάδα ανθρώπων που εργάζεται εκεί, με επικεφαλής τη διευθύντρια Άννα Καφέτση, έχει κατορθώσει να παραγάγει πολλές ενδιαφέρουσες εκθέσεις, εν μέσω μιας κατάστασης που δεν θα ευχόμουν ούτε στους εχθρούς μου. Οι άνθρωποι αυτοί πορεύονται από τρικλοποδιά σε τρικλοποδιά, από ακύρωση σε ακύρωση, από πολιτική εκμετάλλευση σε πολιτική εκμετάλλευση, και παρόλα αυτά συνεχίζουν να πιστεύουν στην αποστολή και στο όραμα ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα και να εργάζονται σκληρά για να βγουν στην αντίπερα όχθη. Έχουν δώσει την ψυχή τους, το δίχως άλλο.

Δεύτερον, παρά τις επιμέρους διαφωνίες ή την κριτική συζήτηση ή την πιθανότητα ύπαρξης διαφορετικών εναλλακτικών, το πρόγραμμα του ΕΜΣΤ δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητο. Να, τώρα, ανοίγει μια αναδρομική του Χρόνη Μπότσογλου και μαζί ξεκινάει το πρόγραμμα νέων παραγωγών – θα γίνουν πέντε μέσα στο 2010 – με τη Τζένη Μαρκέτου. Επίσης, επτά βίντεο του Τόνι Άουρσλερ μπορεί κανείς να τα δει στο Media Lounge. Και κοντά σ’ αυτά, συναντήσεις των καλλιτεχνών με το κοινό, ξεναγήσεις, διαλέξεις, κ.ά. Μετά τον Μπότσογλου, ακολουθούν δύο ατομικές, του Γιαν Φουντόνγκ και του Κωστή Βελώνη, ενώ τον Σεπτέμβριο θα ανοίξει μεγάλη έκθεση των Ίλια και Εμίλια Καμπακόφ, γεγονός παγκόσμιας εμβέλειας. Όλα τούτα, δεδομένων των ισχνών μέσων και της ελλιπούς στήριξης, δεν είναι απλώς «καλά», είναι ένα μικρό θαύμα.

Ωστόσο, δεν μου έβγαζε από το μυαλό κανείς χθες, καθώς περπατούσα στο όμορφο κρύο μετά την επίσκεψή μου στο ΕΜΣΤ, ότι υπάρχει μια ιδιότυπη μελαγχολία που έχει κολλήσει πάνω του σαν ομίχλη. Όποτε συναντιέμαι μαζί της, η εργασιακή ηθική του ΕΜΣΤ μου μοιάζει προτεσταντική: σκληρή δουλειά και τίποτε άλλο, μη λέτε τι κάνετε, μη υψώνετε τον τόνο της φωνής σας, μην χειρονομείτε, μην εκδηλώνεστε, η αγαθή και τίμια εργασία θα ανταμειφθεί όταν έλθει το πλήρωμα του χρόνου.

Δεν λέω ότι ένα εθνικό μουσείο πρέπει να είναι λούνα-παρκ σε καμία περίπτωση. Και σίγουρα υπό τη συγκεκριμένη, δωρικής αισθητικής διεύθυνση θα περίμενα αντίσταση στην «τυραννία της επισκεψιμότητας». Ούτε βέβαια φαντάζομαι το ΕΜΣΤ να στέλνει tweet που να λέει ότι οι δέκα πρώτοι που θα απαντήσουν ποιο είναι το όνομα της συζύγου του Ίλια Καμπακόφ κερδίζουν έναν κατάλογο του Νταβίντ Κλέρμπαουτ.

Αλλά μια αίσθηση μάρκετινγκ είναι απαραίτητη όταν καλείς το κοινό να δει οτιδήποτε, δεν γίνεται αλλιώς. Λυπάμαι πραγματικά να βλέπω ότι μέρος της σημαντικής δουλειάς του ΕΜΣΤ μένει στα αζήτητα επειδή – από παράλειψη ή από άποψη – δεν έχει παραδεχτεί ότι μοιραία διεκδικεί ένα κοινό και ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι τρόποι για να προβεί κανείς σε μια τέτοια διεκδίκηση. Στο τρέχον, παγκόσμιο τοπίο της σύγχρονης τέχνης, το να απευθύνεται κανείς στους πέντε ενδιαφερόμενους δημοσιογράφους της Ελλάδας είναι αυτοκτονικό. Ο κόσμος είναι πολύ μεγαλύτερος.

Το άλλο πράγμα που μου έκανε κάκιστη εντύπωση χθες ήταν η ανακοίνωση από το ΥΠΠΟ του νέου Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΜΣΤ. Όχι ότι δεν καταλαβαίνω τι θέλει να επιτύχει: είναι αλήθεια ότι τα προηγούμενα χρόνια, διαρκείς τρικλοποδιές ακατάλληλων και εκτός εποχής μελών του ΔΣ δυσχέραναν υπολογίσιμα το έργο του μουσείου. Έτσι, με το να διοριστεί η Άννα Καφέτση πρόεδρος του Δ.Σ., διατηρώντας παράλληλα τη θέση της διευθύντριας, γίνεται απόλυτη άρχων και το όλο σχήμα μπορεί πολύ πιο αποτελεσματικά, ενδεχομένως, να προχωρήσει στην αντιμετώπιση του ανεκδιήγητα χρονίζοντος κτιριακού προβλήματος του ΕΜΣΤ.

Από την άλλη, ο διορισμός αυτός αντιβαίνει σε κάθε αρχή δημόσιας διοίκησης. Και υπάρχει λόγος γι’ αυτό, δεν είναι απλή ηθικολογία: ένα ΔΣ που λειτουργεί όπως πρέπει – δίχως ούτε τις αδικαιολόγητα αυξημένες αρμοδιότητες του τελευταίου νόμου ούτε τον παραλογισμό του να διορίζονται και ΔΣ και διεύθυνση απευθείας από τον υπουργό – βρίσκεται εκεί για να ελέγχει εντός αυστηρά καθορισμένων παραμέτρων την πολιτική που καταρτίζει και υλοποιεί η διεύθυνση. Είναι παραδοχή ήττας, για να μην πω άτακτη υποχώρηση, το να λέμε ότι αδυνατούμε να διορίσουμε ένα σωστό ΔΣ και ότι ο μόνος τρόπος για να λύσουμε ένα ζήτημα είναι να δημιουργήσουμε ένα άλλο.

Πόσο μάλλον που το νέο ΔΣ περιλαμβάνει κάποιες εξαιρετικές επιλογές. Ο διορισμός του Μιχάλη Σταθόπουλου, λόγου χάρη, μοιάζει ιδιοφυής κίνηση, υπό τη σκιά των νομικών περιπετειών στις οποίες έχει μπει το ΕΜΣΤ σχετικά με το κτίριο του Φιξ. Και γενικά, η επιμονή στους νομικούς και στους αρχιτέκτονες στην παρούσα συγκυρία δείχνει διορατικότητα και πραγματισμό. Το ατόπημα της θέσης της προέδρου, ωστόσο, χωνεύεται δύσκολα.

Όπως δύσκολα χωνεύεται και το εξής: κανένας δεν σκέφτηκε ότι είναι άκομψο να εγκαινιάζεται σήμερα στο ΕΜΣΤ έκθεση του Χρόνη Μπότσογλου, ταυτόχρονα με τον διορισμό του ως μέλους του ΔΣ; Όχι, δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική σύγκρουση συμφερόντων εδώ. Η έκθεση είχε αποφαστεί νωρίτερα και σίγουρα ο Χρόνης Μπότσογλου την αξίζει την αναδρομική. Αλλά υπάρχει κάποιος λόγος που δεν διορίζονται καλλιτέχνες σε τέτοιους οργανισμούς. Οι καλλιτέχνες είναι το αντικείμενο των μουσείων. Δεν γίνεται να είναι κανείς ταυτόχρονα το μουσείο και το αντικείμενό του. Η αυτοεξέταση σε προσωπικό επίπεδο είναι γοητευτική. Σε θεσμικό είναι, το λιγότερο, κακόγουστη.

Υστερόγραφο: το ότι ο υπουργός Πολιτισμού Παύλος Γερουλάνος σαν να προέβλεψε το άκομψο του διορισμού του Χρόνη Μπότσογλου επιβεβαιώνει τις διαδόσεις για την οξυδέρκεια του υπουργού. Στον λόγο του για τα εγκαίνια της έκθεσης, λέει: «Θα ήθελα επίσης να συγχαρώ τον κ. Μπότσογλου. Όταν τον ρώτησα αν θα δεχόταν να είναι μέλος του ΔΣ του ΕΜΣΤ μου απάντησε: “Και βέβαια!”. Αλλά προσέθεσε: “Ξέρετε χαίρομαι που μου ζήτησε το μουσείο πρότερα να κάνω την αναδρομική μου έκθεση. Αλλιώς θα ήμουν σε δύσκολη θέση.” Αυτή η στάση τον τιμά ιδιαίτερα.» Τιμά σίγουρα και τον λογογράφο του υπουργού, ο οποίος αξίζει συγχαρητήρια. Είναι ένας πολύ ωραίος λόγος.

Υστερόγραφο 2: Ένα πρόσθετο σχόλιο: Τεχνηέντως 30 Ιανουρίου 2010

Τεχνηέντως 23 Ιανουαρίου 2010

2010-01-23T12:11:00.000+02:00

Ευχές

Πρώτη στήλη για το νέο έτος, λίγο καθυστερημένη, λόγω αναγκαστικής απουσίας. Σας εύχομαι καλή χρονιά! Και μοιάζει ότι μάλλον θα είναι, τουλάχιστον από την άποψη της ενίσχυσης της δημόσιας συζήτησης. Ανακαλύπτω συνεχώς στο Διαδίκτυο φωνές που αρθρώνουν ενδιαφέροντα λόγο για τον πολιτισμό, έννοια που - βιτγκενσταϊνικώ τω τρόπω - σημαίνει «τα πάντα περί των οποίων πρόκειται». Για να δούμε.

Αντιδικίες

Στη διεθνή συζήτηση, η πρόσφατη είδηση που έχει ξεσηκώσει πάλι αντιδικίες για τη χρηματοδότηση του πολιτισμού - προπάντων από «ηθική» άποψη - είναι ο διορισμός του Τζέφρι Ντάιτς ως νέου διευθυντή του ΜΟCΑ, του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης του Λος Αντζελες. Κάποιοι έχουν ξεκινήσει να λένε ότι ο Ντάιτς, ένας από τους ισχυρότερους εμπόρους τέχνης παγκοσμίως και πολύ γνωστός στην Ελλάδα από τις επιμέλειες που έχει κάνει στη Συλλογή Δάκη Ιωάννου (ανάμεσα σε άλλα, τις ιστορικές «Cultural Geometry» και «Ρost Ηuman», καθώς και την εμβληματική «Εverything that΄s Ιnteresting is Νew»), δεν είναι κατά κύριο λόγο επιμελητής και συνεπώς είναι ακατάλληλος για τη θέση. Άλλοι επισημαίνουν τα οικονομικά προβλήματα του μουσείου, τα οποία είχαν έλθει με ηχηρό τρόπο στη δημοσιότητα το 2008, και προβλέπουν ότι η «εποχή Ντάιτς» θα σημάνει την ανάκαμψή του. Και άλλοι - οι συνήθεις ηθικολόγοι, φρουροί της συλλογικής καλλιτεχνικής αγνότητας - αξιώνουν από τον Ντάιτς ακόμη και να πουλήσει την υπολογίσιμη προσωπική συλλογή του, προτού αναλάβει τη νέα του θέση.

Σε κάθε περίπτωση, ο Τζέφρι Ντάιτς ανακοίνωσε ότι θα σταματήσει κάθε εμπορική δραστηριότητα και θα κλείσει όλες τις γκαλερί του ως την 1η Ιουνίου. Τελευταία έκθεση της θρυλικής Deitch Ρrojects θα είναι η ατομική του Σέπαρντ Φέιρι, η οποία θα ανοίξει την 1η Μαΐου.

Εκκινήσεις

Στα δικά μας, εν τω μεταξύ, η Ελς Χάναπε, γνωστή από την εξαιρετική, ομώνυμη γκαλερί της, την οποία διατήρησε επί σειρά ετών στου Ψυρρή, καθώς και από τις εκθέσεις που επιμελήθηκε με οργανωτικό φορέα το Ίδρυμα ΙΤΥS, ξεκινά ένα νέο εκθεσιακό εγχείρημα: σε συνεργασία με τον Λάζαρο Ν. Σιάκο δημιούργησαν το Siakos.Ηanappe-Ηouse of Αrt, στη Γλυφάδα. Ο νέος χώρος εγκαινιάζεται σήμερα με ομαδική έκθεση. Καλή αρχή.

Deitch Ρrojects, 18 Wooster Street, Νέα Υόρκη, www.deitch.com * Siakos.Ηanappe- Ηouse of Αrt, Μαραγκού 16, Γλυφάδα, www.siakos-hanappe.com. [Στη φωτογραφία: Βαγγέλης Βλάχος, «Ιmages to influence the reading of Greece΄s interests in Εastern Εurope and the Βalkans today», 2008. Από την έκθεση «Επιλεκτική γνώση» του Ιδρύματος ΙΤΥS, σε επιμέλεια Ελς Χάναπε / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ]

Εμβόλιμα (Προσωπικό)

2009-12-31T18:31:00.004+02:00

Στη ζωή μου ως τώρα, υπήρξε μόνο μία «απόφαση για τη νέα χρονιά» που έχω τηρήσει: να μην ξαναβρεθώ ποτέ, τρεις η ώρα το πρωί της πρώτης ημέρας του χρόνου, κολλημένος στην κίνηση κάπου στα σίδερα Χαλανδρίου, έχοντας φύγει από ένα σπίτι στη Νέα Ερυθρέα και σκοπεύοντας να φτάσω κάπου στην Πειραιώς. Α, η απόφαση είχε και παράρτημα: να μην ξαναφάω πρωτοχρονιάτικο πρωινό σε ξενοδοχείο.

Αυτά τα τήρησα. Ίσως από εδώ να προκύπτει ότι δεν είμαι και πολύ fun τύπος και πάντως σίγουρα όσοι με ξέρουν δεν με θεωρούν ακριβώς «ψυχή του πάρτι». Παρόλα αυτά, τα ορόσημα και οι επέτειοι, οι γιορτές και οι αργίες, οι φορτισμένες ημέρες, έχουν σημασία για μένα. Έστω και αν προτιμώ να τα περνώ με ελάχιστους φίλους ή και μόνος, συντροφιά με ένα καλό, βαρύ, χαμηλό ποτήρι γεμάτο με κάτι δυνατό και ένα βιβλίο. (Λόγου χάρη, το «Βιβλίο των Χαμένων Βιβλίων» του Στιούαρτ Κέλι, που μου χάρισαν τα Χριστούγενα οι αγαπημένοι μου Μαρία και Σβετ, κουμπάροι μου και γονείς της βαφτισιμιάς μου, της ομορφιάς που έχει την καλή τύχη να φέρει το απίθανα εξωτικό όνομα Ζαΐρα Ντάντσεβα!)

Η παραμονή πρωτοχρονιάς είναι λοιπόν σημαντική. Αλλά όχι τόσο γι’ αυτά που έρχονται από αύριο. Τι να έρθει; Ε, να, υπάρχουν κάποια σχέδια: θα γράφω σίγουρα όσο πιο πολύ μπορώ, ίσως να βγάλω κι ένα βιβλιαράκι, θα διοργανώσουμε ένα μεγάλο συνέδριο τον Μάιο, θα επιμεληθούμε μερικές εκθέσεις, μία στη Σικελία και ίσως άλλη μία στο Βέλγιο – για όλα αυτά θα υπάρξουν πληροφορίες όταν είναι η ώρα.

Σημαντική είναι, όμως, η παραμονή πρωτοχρονιάς πάνω από όλα γι’ αυτά που πέρασαν. Ένα συναίσθημα πραγματικά λυτρωτικό μου γεννιέται μόνο από τη σκέψη ότι είμαι ακόμη εδώ, όρθιος (ή σχεδόν). Γι’ αυτό το συναίσθημα είμαι αληθινά ευγνώμων.

Είμαι βέβαια, ίσως όπως κάθε γραφιάς, ευγνώμων και για κάτι ακόμη: για τον ένα και μοναδικό μου αναγνώστη που τόσα χρόνια δεν καταδέχτηκε να αποφασίσει ότι δεν έχω τίποτε να του πω. Σαν να ξέρει καλύτερα από μένα. Ο πεισματάρης.

Καλή χρονιά σε όλους.

Εμβόλιμα (Μια παλιά φωτογραφία)

2009-12-26T17:14:00.001+02:00

Θα έλεγα ψέματα αν δεν παραδεχόμουν ότι ο θάνατος του Χρήστου Λαμπράκη είναι η βασική αφορμή αλλά υπάρχουν κι άλλες: οι συζητήσεις στις οποίες συμμετέχω τα τελευταία χρόνια σχετικά με τη λογοκρισία, τη θρησκεία και την εκκλησία, και οι σκέψεις του πώς θα μπορούσε να μιλήσει κανείς γι' αυτά στον δημόσιο διάλογο. Σε αυτά προστίθεται, ίσως, μια αγάπη για το παλαιό και για τη γοητεία της μνήμης. Έτσι, αποφάσισα να μοιραστώ αυτή τη φωτογραφία, μισή σελίδα του Ταχυδρόμου από την εποχή όπου ο Χρήστος Λαμπράκης ήταν διευθυντής του, τεύχος του Σαββάτου 16 Μαρτίου 1957.

Την ιστορία της μισής αυτής σελίδας, μπορείτε να τη διαβάσετε από τον άνθρωπο που την έζησε.

NB Πατήστε πάνω στην εικόνα για να τη μεγαλώσετε και να διαβάσετε το κείμενο.

Εμβόλιμα (Fuck me blind ή γιατί είμαι κατά των αντιρατσιστικών νόμων)

2009-12-21T01:06:00.002+02:00

Αντί εισαγωγής: μια ιστορία από τη Νότια Καρολίνα

Καθώς ξεσπούσε η επιδημία του AIDS, το μένος κατά των ομοφυλοφίλων βρήκε άλλον έναν τρόπο να εκφραστεί. Η ευθύνη για την επιδημία αποδόθηκε στους ομοφυλόφιλους. Αλλά δεν ήταν μόνο η θρησκόληπτη Δεξιά που υποστήριξε κάτι τέτοιο, με τη μεταφυσική προσέγγισή της, την τιμωρία εξ ουρανού για τις παρά φύση υπερβάσεις όσων ακόμη σήμερα οι περισσότερες Εκκλησίες θεωρούν, στην καλύτερη περίπτωση, ψυχασθενείς. Υπήρξαν – και αυτοί, από μια άποψη, ήταν πιο επικίνδυνοι – και κοσμικοί κύκλοι, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, που υποστήριξαν ότι για τη μάστιγα του AIDS ευθύνονταν οι ομοφυλόφιλοι και στήριξαν τη θέση τους όχι στις απαγορεύσεις της Αγίας Γραφής αλλά στις παρατηρήσεις τους για τις έκφυλες σεξουαλικές πρακτικές των ομοφυλοφίλων. Υποστήριξαν ότι η ίδια η φύση του πάθους της ομοφυλοφιλίας, καθ’ ότι δεν οδηγεί στην τεκνοποίηση και στην κοινωνική ομαλότητα της οικογένειας, είναι ανεξέλεγκτη, με αποτέλεσμα οι ομοφυλόφιλοι να οδηγούνται υποχρεωτικά σε έκλυτες, επισφαλείς και ανεύθυνες σεξουαλικές πρακτικές, που είχαν ολέθρια αποτελέσματα.

Διάσημος, τουλάχιστον στις ΗΠΑ από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1990, εκπρόσωπος αυτής της συλλογιστικής ήταν ο Τζέρι Κ. Ντάρμαν, δημοσιογράφος το επάγγελμα, με αξιοσημείωτη σταδιοδρομία σε ειδησεογραφικά δίκτυα, κυρίως τοπικής εμβέλειας, άνκορμαν επί σειρά ετών της διαβόητης εκπομπής «Say it like it is!» και δις εκλεγμένος γερουσιαστής (R) για τη Νότια Καρολίνα. Από νωρίς αντιλήφθηκε την έκταση που θα έπαιρνε η επιδημία του AIDS και ήταν από τους πρώτους που έσπευσε να τη συνδέσει με τους ομοφυλόφιλους. Υποστήριξε, μάλιστα, σε σειρά εμφανίσεών του στην τηλεόραση, ότι η επιδημία αυτή ανεδείκνυε επιτέλους το δικαίωμα αλλά και την υποχρέωση των φυσιολογικών ανθρώπων να μιλήσουν για το αίσχος, και τόνισε την ανάγκη μιας επικοινωνιακής εκστρατείας που να αφυπνίσει τις συνειδήσεις της ηθικής πλειοψηφίας. Το 1988 ίδρυσε την A.S.W. Inc («Americans for the Straight Way», προφανές λογοπαίγνιο ανάμεσα στη λέξη «straight», ετεροφυλόφιλος, και στη βιβλική «ευθεία» ή «ορθή οδό», όπως στο «for the straight way is lost», κατά την αγγλική απόδοση του στίχου του Δάντη), σκοπός της οποίας ήταν η εκπόνηση και η χρηματοδότηση της επικοινωνιακής αυτής εκστρατείας. Από το 1988 ως το 1994, η A.S.W. Inc συγκρότησε μια ευρεία ομάδα από σχεδιαστές, διαφημιστές και δημοσιογράφους και χρηματοδότησε περισσότερες από 100 διαφημιστικές εκστρατείες, σε περιοδικά, ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, διαφημιστικούς πίνακες στους αυτοκινητόδρομους και σε στάσεις μέσων μαζικής μεταφοράς, κυρίως στις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ. Η δημιουργική φαντασία αλλά και η σκληρότητα των εκστρατειών αυτών είναι παροιμιώδης. Διασημότερο ίσως παράδειγμα, η εξπρεσιονιστική αφίσα που κυκλοφόρησε το 1993 σε χιλιάδες αντίτυπα, με το σλόγκαν «Fuck me blind»: ως γνωστόν, ένα από τα πρώτα δεινά των νοσούντων από AIDS, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, ήταν η τύφλωση, και η αφίσα επιστράτευε τη γνωστή αθυρόστομη έκφραση σεξουαλικού πόθου για να υπενθυμίσει ότι η τύφλωση των ομοφυλοφίλων δεν ήταν παρά αναπόφευκτη απόρροια του έκφυλου πάθους τους για σεξ. Η δράση της A.S.W. Inc σταμάτησε μόνο λόγω του αιφνιδίου θανάτου του εμπνευστή της από εγκεφαλικό επεισόδιο, το 1994, μολονότι υπήρξαν πολλές προσπάθειες έκτοτε για την ανασύστασή της.

Το σκεπτικό του νόμου: ο λόγος σου, ο λόγος μου

Είναι αλήθεια ότι οι ΗΠΑ ξεχωρίζουν κάπως, σε σχέση με την Ευρώπη, στην ανάδειξη τόσο ακραίων μορφών όπως ο Τζέρι Κ. Ντάρμαν. Μολοντούτο, αυτό που θα ονομάζαμε «μισαλλόδοξο λόγο» ευδοκιμεί παντού και δημιουργεί πολλά προβλήματα, έστω και αν φορείς του δεν είναι χαρισματικοί δημιοσιογράφοι από τη Νότια Καρολίνα αλλά έλληνες νεοναζί με ελλειπείς ιστορικές γνώσεις. Σε κάθε περίπτωση, οι περισσότερες δυτικές χώρες έχουν είτε ψηφίσει είτε συζητούν να ψηφίσουν νόμους που να ελέγχουν την άρθρωση μισαλλόδοξου λόγου. Η υπόθεση των νόμων αυτών, που έχει επικρατήσει να τους λέμε αντιρατσιστικούς, ανακινήθηκε ηχηρά στην Ελλάδα (στο ελληνικό Δίκαιο πρόκειται για τον ν.927/1979) με τη μήνυση κατά του Κωνσταντίνου Πλεύρη για το βιβλίο του «Εβραίοι – Όλη η αλήθεια».[1] Ανακινήθηκε ξανά με την αγωγή του Μητροπολίτη Πειραιώς Σεραφείμ κατά του Λύο Καλοβυρνά και τη δημοσίευση από το περιοδικό 10% διαμαρτυρίας κατά της αγωγής, όπου εζητείτο και η «επέκταση του Νόμου στα ΛΟΑΤ άτομα», κάτι που αποτελεί πάγια διεκδίκηση μιας μερίδας τουλάχιστον της ΛΟΑΤ κοινότητας εδώ και χρόνια.[2] Οι αντιρατσιστικοί νόμοι εμφανίζουν, βέβαια, ποικιλία ως προς τις νομικές τους λεπτομέρειες, ενώ διαφορές σημαντικές στη λειτουργία και στην ερμηνεία τους μπορεί να προκύψουν από τις διαφοροποιήσεις στα Δίκαια διαφορετικών χωρών. Το σκεπτικό τους, ωστόσο, είναι κοινό και τα επιχειρήματα που το στηρίζουν είναι πολιτικά.[3] Επιπροσθέτως, η συλλογιστική που επιστρατεύουν όχι μόνο οι κατά τόπους υπέρμαχοί τους αλλά και τα υπερεθνικά όργανα, από τα οποία οι υπέρμαχοι αντλούν νομιμοποίηση και κύρος, για να υποστηρίξουν την αναγκαιότητα τέτοιων νόμων, δεν είναι βασισμένη σε νομική επιχειρηματολογία αλλά σε πολιτική, σε μια επίκληση των αρχών που διέπουν τις δημοκρατικές πολιτείες και στις οποίες, ρητά ή άρρητα, οι πολίτες των δημοκρατικών χωρών υπάγονται.

Θα ήθελα σε τούτο το σημείο να δηλώσω τη συμπάθειά μου προς τους στόχους των υπέρμαχων των αντιρατσιστικών νόμων. Συμφωνώ μαζί τους ότι ζητούμενο είναι η εξάλειψη του ρατσισμού από τις κοινωνίες. Και σίγουρα, σε ένα πιο ρεαλιστικό επίπεδο, δεν θα ήθελα καθόλου να δω τον Μητροπολίτη Σεραφείμ ή τον Κωνσταντίνο Πλεύρη να «ενηλικιώνονται» και να αποκτούν την αυτοπεποίθηση και τον κοινωνικό αντίκτυπο ενός Τζέρι Κ. Ντάρμαν, κατακλύζοντας τον δημόσιο χώρο με συνθήματα μίσους και μισαλοδοξίας. Μολαταύτα, είμαι απολύτως εναντίον της ύπαρξης των αντιρατσιστικών νόμων. Θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί.

Το σκεπτικό των αντιρατσιστικών νόμων είναι το εξής: Άτομα ή/και ομάδες υποφέρουν από διακρίσεις. Μολονότι οι κοινωνίες λαμβάνουν μέτρα εξάλειψης αυτών των διακρίσεων σε διάφορα επίπεδα, ο μισαλλόδοξος λόγος αυτός καθαυτόν, είτε δηλαδή οδηγεί σε πράξεις είτε όχι, συνιστά προσβολή των ατόμων και των ομάδων. Ακόμη περισσότερο, η προσβολή αυτή έχει ειδικό βάρος διότι διαιωνίζει μια ιστορική αδικία, εντείνει την κοινωνική αδυναμία των ομάδων αυτών και αποτελεί έναν τρόπο αποκλεισμού των θυμάτων της από την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική διάδραση. Κατ’ επέκταση, ο μισαλλόδοξος λόγος μπορεί να οδηγήσει σε γενίκευση των αισθημάτων μίσους ή και σε πράξεις εναντίον των ατόμων και των ομάδων αυτών. Έτσι, αν και γενικώς ο λόγος είναι ελεύθερος, ο μισαλόδοξος λόγος απαγορεύεται και η έκφρασή του τιμωρείται.

Με νομικούς όρους, πρόκειται για έναν περιορισμό του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης. (Υπάρχουν και άλλοι: η εξύβριση, φερ’ ειπείν, ή η δυσφήμιση απαγορεύονται.) Με γλωσσικούς όρους, πρόκειται για μια περίπτωση όπου ο ένας εκφερόμενος λόγος επιφέρει τη σίγαση του άλλου λόγου, ο οποίος θα μπορούσε να αρθρωθεί αλλά σιγάται λόγω της ύπαρξης του πρώτου. Η έννοια της «προσβολής», δηλαδή, έχει εδώ πολύ πιο βαθύ νόημα απ’ ό,τι, λόγου χάρη, στην περίπτωση της εξύβρισης: η ιστορικά αδύναμη ομάδα δεν υφίσταται απλώς έναν ανεπιθύμητο ή ψευδή χαρακτηρισμό αλλά εμποδίζεται ενεργητικά από το να αρθρώσει τον δικό της λόγο, από το να εκφραστεί η ίδια. Ο ρατσιστικός αλλά και ο ομοφοβικός και ο σεξιστικός λόγος αποτελούν δηλαδή μια επιβολή που καθιστά κοινωνικά άφωνη την ομάδα που τους υφίσταται. Γι’ αυτό και, παρά την ποικιλία των νόμων που καλύπτουν διαφορετικές πλευρές του ζητήματος σε διαφορετικά Δίκαια, μπορούμε να πούμε ότι το σκεπτικό των αντιρατσιστικών νόμων αφορά εξίσου τον μισαλλόδοξο λόγο σε σχέση με τον ρατσισμό (σε εκφράσεις όπως τα αντισημιτικά βιβλία), την ομοφοβία (σε εκφράσεις όπως οι δηλώσεις του Μητροπολίτη Πειραιώς) και τον σεξισμό (σε εκφράσεις όπως η πορνογραφία).[4] Έτσι λοιπόν, ο μισαλλόδοξος λόγος όχι μόνο δεν πρέπει να καλύπτεται από το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης αλλά συνιστά μια απόπειρα καταστολής αυτού ακριβώς του δικαιώματος, όπως δικαιούνται να το ασκούν οι αδύναμες ομάδες. Εν τέλει, ο περιορισμός του μισαλλόδοξου λόγου αποτελεί την ενσάρκωση μιας διαδεδομένης πεποίθησης στα δημοκρατικά κράτη, όπου ο ρατσισμός, η ομοφοβία και ο σεξισμός αντιμετωπίζουν μια γενικευμένη συμβολική απαξίωση, η οποία αντανακλά μια σχεδόν καθολική καταδίκη.

Αντιρρήσεις και αντικρούσεις: και οι ηλίθιοι πρέπει να είναι ελεύθεροι

Οι συνήθεις αντιρρήσεις για την ύπαρξη των αντιρατσιστικών νόμων είναι τριών κατηγοριών, καμία από τις οποίες δεν πιστεύω ότι αποτελεί ιδιαίτερα αποτελεσματική κριτική ή, τουλάχιστον, το σκεπτικό των νόμων μοιάζει αρκετά καλά οπλισμένο απέναντί τους:

Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει κάποιου είδους καταδίκη της πολυνομίας και μια προσπάθεια λογικής αντίκρουσης του σκεπτικού, ρωτάει δηλαδή αφ’ ενός γιατί δεν επαρκούν οι υπάρχοντες νόμοι, οι οποίοι απαγορεύουν τόσο την προσβολή συγκεκριμένων ατόμων όσο και τις πράξεις βίας εναντίον τους, και αφ’ ετέρου, αφού το σκεπτικό του νόμου αντανακλά μια σχεδόν καθολική καταδίκη του μισαλλόδοξου λόγου στους κόλπους των δημοκρατικών κοινωνιών, γιατί είναι απαραίτητος ο νόμος; Το ζήτημα είναι, όμως, ότι οι αντιρατσιστικοί νόμοι προστατεύουν άτομα ως μέλη μιας ομάδας, από την προσβολή που υφίστανται ακριβώς λόγω της ιδιότητάς τους ως μελών. Πέραν της νομικής εκλέπτυνσης (ότι δηλαδή με τους νόμους αυτούς ένα θύμα διακρίσεων δεν προστατεύεται μόνο αν θιγεί προσωπικά αλλά και αν θιγεί η ομάδα στην οποία ανήκει), υπάρχει εδώ και η πλήρωση μιας κοινωνικής επιταγής: η κοινωνία εκφράζει τη δυσανεξία της προς τον μισαλλόδοξο λόγο, έστω και αν δεν θίγεται κανένα συγκεκριμένο άτομο. Ο νόμος αποτελεί μήνυμα και ως τέτοιο εκφράζει την κοινωνία που οραματιζόμαστε. Όσο για τη λογική αντίκρουση, δεν είναι και τόσο λογική, από τη στιγμή που και ο φόνος καταδικάζεται καθολικά αλλά εξακολουθούμε να πιστεύουμε στην ανάγκη ύπαρξης ενός νόμου που τον απαγορεύει.

Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει την επίκληση της υπερβολικής ευρύτητας του σκεπτικού των αντιρατσιστικών νόμων. Το ερώτημα που τίθεται είναι, λόγου χάρη, πώς ορίζεται ποιος προστατεύεται από τον νόμο και τι θα γίνει αν κάποιος αρχίσει να καταφέρεται στερεοτυπικά εναντίον των ξανθών, των φαλακρών, των οπαδών του Ολυμπιακού; Η αλήθεια είναι ότι η κριτική αυτή αγγίζει ένα καίριο ζήτημα, τη δυσκολία ορισμού. Αστοχεί, ωστόσο, επειδή επικεντρώνεται στο πώς ορίζεται το θύμα αντί να επικεντρωθεί στο πώς ορίζεται ο μισαλλόδοξος λόγος. Θα επιστρέψω σε αυτό πιο κάτω, πάντως η απάντηση σε αυτή την κατηγορία κριτικής είναι ότι δεν αρκεί ο στερεοτυπικός λόγος για να θεμελιωθεί η μισαλλοδοξία. Ο λόγος πρέπει και να καταφέρεται εναντίον μιας ιστορικά αδύναμης ομάδας. Πρέπει δηλαδή ο λόγος να εκφέρεται από θέση σχετικής ισχύος προς την ομάδα που θυματοποιείται – ή μάλλον, ακριβέστερα, γι’ αυτό ακριβώς ο λόγος επιφέρει τη θυματοποίηση: επειδή εκφέρεται από θέση σχετική ισχύος. Και αφού, φυσικά, οι ιστορικά αδύναμες ομάδες δεν μπορούν απλώς να καταλογογραφηθούν, καθ’ ότι εξαρτώνται από εξελισσόμενες κοινωνικές αντιλήψεις, ο ορισμός τους ως ιστορικά αδύναμων επιτυγχάνεται μέσω του εντοπισμού των κλάδων βάσει των οποίων ιστορικά αρθρώνονται οι διακρίσεις: καταγωγή, φύλο, θρησκεία, κοκ. Φυσικά, από πρακτική άποψη, οι διάφοροι νόμοι εμφανίζουν ανακολουθίες – εξ ου και το αίτημα της ελληνικής ΛΟΑΤ κοινότητας για «επέκταση» – όμως το σκεπτικό είναι ενιαίο στο ζήτημα της ιστορικής αδυναμίας.

Η τρίτη κατηγορία κριτικής είναι και η πιο συχνή: πρόκειται για την άποψη ότι η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί καθολικό δικαίωμα και δεν μπορεί να περιοριστεί για κανέναν, όσο απεχθείς και αν είναι οι απόψεις του.[5] Δεν θα ασχοληθώ με τα νομικά αντεπιχειρήματα (συνοπτικά, ότι η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι απεριόριστη αλλά υπόκειται σε συγκεκριμένους νομικούς περιορισμούς, ένας εκ των οποίων είναι οι αντιρατσιστικοί νόμοι), αυτό το κάνουν εξαιρετικά οι νομικοί, αλλά με το πολιτικό νόημα της «καθολικότητας». Πρόκειται για την άποψη που συνοψίζεται στην περίφημη ρήση, η οποία αποδίδεται συνήθως στον Βολταίρο: «Διαφωνώ με αυτό που λες αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες». Ένας από τους πυλώνες της φιλελεύθερης σκέψης, η καθολικότητα του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης θα μπορούσε να αντικρούσει ακόμη και τους νομικούς περιορισμούς, υποστηρίζοντας ότι ως κοινωνική αξία, η προστασία της ελεύθερης έκφρασης έχει μεγαλύτερο βάρος από την προστασία συγκεκριμένων ομάδων. Ακόμη περισσότερο, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ όπου εντοπίζεται η πλουσιότερη νομολογία και νομική και πολιτισμική θεωρία σχετικά με την 1η Τροπολογία, έχει πειστικά διατυπωθεί η άποψη ότι η ελευθερία της έκφρασης εμπλουτίζει το δημόσιο διάλογο και συνεισφέρει στην πρόοδο της κοινωνίας και ότι αυτό ισχύει ίσως ακόμη πιο πολύ σε περιπτώσεις όπου ο εκφερόμενος λόγος είναι απεχθής ή γενικώς καταδικαστέος, αφού έτσι επιτυγχάνεται η ευρεία κατανόηση του γιατί είναι καταδικαστέος. Όπως έχει λεχθεί, καθήκον του φιλελεύθερου ανθρώπου είναι να υπερασπίζεται πρωτίστως το δικαίωμα να διατυπωθούν απόψεις με τις οποίες διαφωνεί, έτσι ώστε να εξασφαλίζει τη ζωντάνια της δημόσιας συζήτησης, όπου και ο ίδιος έχει την ευκαιρία να πείσει για τη δική του θέση. (Υπάρχει εδώ και μια προέκταση ακόμη της φιλελεύθερης σκέψης: αν αρνηθούμε στους εκφραστές του μισαλλόδοξου λόγου την ελευθερία της έκφρασης, τους επιτρέπουμε να αυτοπαρουσιάζονται ως διεκδικητές οι ίδιοι του δικαιώματος που στερούνται: δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου το βασικό επιχείρημα νεοναζί ή αρνητών του Ολοκαυτώματος ήταν το δικαίωμά τους στην ελευθερία της έκφρασης. Το βασικό πρόταγμα της φιλελεύθερης, προοδευτικής σκέψης, έτσι, το σφετερίζεται η ακροδεξιά.)

Από τις τρεις κατηγορίες κριτικής αυτή είναι η πιο σημαντική. Ωστόσο, και αυτή αποτυγχάνει τελικά να συγκροτήσει ένα πειστικό επιχείρημα και η αιτία δεν είναι, όπως προείπα, τα νομικά αντεπιχειρήματα περί περιορισμού κτλ. Οι τρόποι να προσεγγίσει κανείς το γιατί είναι δύο:

Πρώτον, η καθολικότητα είναι μια έννοια που ισχύει εντός ενός περιγεγραμμένου χώρου. Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι αποσυνδεδεμένη από αυτό το οποίο εκφράζεται. Με άλλα λόγια, αν αυτό το οποίο εκφράζεται εμπίπτει σε έναν χώρο συναίνεσης, τότε η καθολικότητα ισχύει. Αν δεν εμπίπτει εκεί, τότε η καθολικότητα απλώς δεν έχει νόημα, είναι μια κούφια έννοια. Προσοχή: «συναίνεση» δεν σημαίνει συμφωνία εδώ. Προφανώς μπορούν να εκφραστούν αντιθετικοί λόγοι. Ως «χώρος συναίνεσης» ορίζεται ο χώρος όπου εκφέρεται λόγος, ο οποίος δεν είναι επικίνδυνος για τη συνέχιση ύπαρξης της συναίνεσης. Η «διαφωνία» είναι επιτρεπτή στον βαθμό στον οποίον δεν είναι καταλυτική για τη συναίνεση, δεν απειλεί δηλαδή την ίδια την αρμονική συνύπαρξη εντός της κοινότητας. Από εκεί και πέρα, είναι θέμα άποψης να πούμε αν ο εκάστοτε μισαλλόδοξος λόγος εμπίπτει σε αυτόν τον χώρο ή μένει εκτός. Μόνο, όμως, αν δεχτούμε ότι βρίσκεται εντός έχει κάποιο νόημα να επικαλεστούμε την καθολικότητα της ελευθερίας της έκφρασης.[6] Και αυτό ακριβώς είναι που δεν δέχονται οι υπέρμαχοι των αντιρατσιστικών νόμων.

Δεύτερον, ο μισαλλόδοξος λόγος έχει μια ιδιαίτερη φύση, που δεν τον καθιστά ακριβώς μια «άλλη άποψη» που να μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μιας «διαφωνίας». Το ζήτημα με τον μισαλλόδοξο λόγο είναι ακριβώς ότι επιβάλλει τη σιωπή στον άλλο. Το θύμα του μισαλλόδοξου λόγου, ακριβώς λόγω της στοχοποίησης που υφίσταται, λόγω των συνεπειών του λόγου, δεν μπορεί να «διαφωνήσει» με οποιονδήποτε κοινωνικά αποτελεσματικό τρόπο. Η έκφραση δηλαδή του φορέα της μισαλλοδοξίας φιμώνει το θύμα. Έτσι, το να υπερασπιστεί κανείς την καθολικότητα της ελευθερίας της έκφρασης σε αυτή την περίπτωση, σημαίνει το να καταργεί την ίδια καθολικότητα σε σχέση με το θύμα. Το αδιέξοδο είναι προφανές.

Όπως νόμος ορίζει: πολεμήστε το AIDS, σκοτώστε μια αδερφή

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση όπου υποστήριξα ότι το ζήτημα με τους αντιρατσιστικούς νόμους δεν είναι βασικά νομικό αλλά πολιτικό, πήρα την απάντηση ότι η πολιτική ως κοινή βούληση αποτυπώνεται δεσμευτικά με τη νομοθεσία. Αυτό είναι φυσικά σωστό. Αρκεί, βέβαια, η νομοθεσία να γνωρίζει και να κατανοεί σε τι μας δεσμεύει. Αν δεν μπορεί να ορίσει σε τι μας δεσμεύει, ο νόμος όχι μόνο δεν εκφράζει την πολιτική ως κοινή βούληση αλλά την προδίδει. Οι αντιρατσιστικοί νόμοι είναι ίσως το ισχυρότερο παράδειγμα μιας νομοθεσίας που παρανοεί αυτό επί του οποίου νομοθετεί, δεν γνωρίζει τη φύση του πράγματος που αποπειράται να ρυθμίσει. Και είναι σε αυτό το σημείο όπου το σκεπτικό των αντιρατσιστικών νόμων, αδιάβλητο μολονότι είναι στις συνήθεις αντιρρήσεις που εξέθεσα πιο πάνω, αποκαλύπτεται ως απελπιστικά αφελές.

Για να το ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής: όταν προσπαθείς να νομοθετήσεις κατά του λόγου, προσπαθείς να ρυθμίσεις τη γλώσσα. Θα περίμενε κανείς λοιπόν να είσαι σίγουρος ποιον λόγο προσπαθείς να περιορίσεις και υπό ποια έννοια προσπαθείς να ρυθμίσεις τη γλώσσα. Οι αντιρατσιστικοί νόμοι δεν είναι καθόλου σίγουροι.

Θα έλεγε κανείς ότι δεν είναι δύσκολο να συμφωνήσουμε ότι ορισμένα πράγματα αποτελούν μισαλλόδοξο λόγο. (Ελπίζω να μη χρειάζεται αλλά ας υπενθυμίσω εδώ ότι η έννοια «λόγος» δεν σημαίνει «λέξεις» αλλά γλωσική έκφραση, τουτέστιν, λέξεις γραπτές ή προφορικές, εικόνες, χειρονομίες, σύμβολα κτλ.) Η σβάστικα, λόγου χάρη. Ή ο φασιστικός χαιρετισμός. Επίσης, τα συνθήματα που προάγουν τη βία κατά των ομοφυλοφίλων, συχνά γραμμένα σε τοίχους ή στο διαδίκτυο - διάσημο ανάμεσά τους, το αμερικανικό: «Fight AIDS Kill a Quere» [sic]. Ή, βέβαια, η πορνογραφία, η οποία αντικειμενοποιεί τη γυναίκα και την καθιστά ακούσιο υποχείριο της ανδρικής απόλαυσης.

Μακάρι να ήταν έτσι. Δεν θα ξεχάσω την αντίδραση γερμανίδας επιμελήτριας στην ατομική έκθεση του Poka-Yio, το 2004, όταν αντίκρυσε τις σβάστικες στον χώρο. Σε ένα βίντεο, λάβαρα σαν αυτά της γνωστής ναζιστικής συγκέντρωσης στη Νυρεμβέργη, παρήλαυναν αναγράφοντας στο κάτω μέρος τους διάφορες περιοχές: Γλυφάδα, Γαλάτσι, Χαλάνδρι... Σε έναν τοίχο, μια τεράστια σβάστικα είχε ζωγραφιστεί με σοκολάτα από μια τούρτα. Για τους περισσότερους, το όλο ζήτημα ήταν μια οξεία, σαρκαστική ματιά στο νεοναζισμό. Όχι για την γερμανίδα συνάδελφο. «Δεν έπρεπε να το κάνει αυτό» έλεγε και ξανάλεγε.

Το «Fight AIDS Kill a Quere» είναι έργο του Ντέιβιντ Γουονάροβιτς – μια φωτογραφία ενός γκράφιτο (εξ ου και η ανορθογραφία), που προκάλεσε μεγάλη αίσθηση στην έκθεση «Witnesses: Against Our Own Vanishing», το 1989.[7] Πολλοί αναρωτήθηκαν: άραγε η φράση αυτή προκαλεί λιγότερο πόνο επειδή δεν την βλέπει κανείς στο δρόμο αλλά σε έναν εκθεσιακό χώρο; Ο Γουονάροβιτς, οξύτατος γκέι ακτιβιστής, πέθανε από AIDS το 1992.

Αν πάει κανείς στην έκθεση «Pop Life» της Tate Modern ως τις 17 Ιανουαρίου 2010 μπορεί να δει μια πρώτης τάξεως τσόντα, σε ύφος amateur. Δεν έχει, σας το λέω εκ πείρας, τίποτε να ζηλέψει από τις καλύτερες ιστοσελίδες με ερασιτεχνικές τσόντες – ίσα ίσα, η ήπια αμηχανία της και η κάπως άγαρμπη περίπτυξη που απεικονίζει, εντείνουν τον ερεθισμό για τους connoisseurs. Πρόκειται για έργο της Άντρεα Φρέιζερ («Untitled», 2004), όπου εμφανίζεται η ίδια να κάνει σεξ με έναν άνδρα επί μακρόν. Ο άνδρας είναι συλλέκτης. Πλήρωσε 20.000 δολάρια για να κάνει σεξ με την καλλιτέχνιδα. Και του ανήκει και το έργο.

Για όσους μπουν στον πειρασμό να θεωρήσουν ότι επέλεξα τρία σπάνια παραδείγματα, σπεύδω να πω ότι τα παραδείγματα είναι αναρίθμητα: από τον Αλέξανδρο Ψυχούλη, έκθεση του οποίου το Κέντρο Σιμόν Βίζενταλ είχε εισηγηθεί στον Κώστα Σημίτη να την κλείσει, ως τον Αντρές Σεράνο που, μολονότι Λατινοαμερικανός, κατηγορήθηκε ότι ηρωοποιεί τα μέλη της Κου-Κλουξ Κλαν, και από τον Ρόμπερτ Μέιπλθορπ, που κατηγορήθηκε ως ρατσιστής και δοξάστηκε ως ανατρεπτικός, ως την Σου Κόου, φεμινίστρια καλλιτέχνιδα που κατηγορήθηκε από φεμινίστριες ότι απενοχοποιεί τον βιασμό. [8]

Τα παραδείγματα δεν είναι πολλά μόνο επειδή η ανατροπή και η πρόκληση των στερεότυπων αντιλήψεων αποτελεί ισχυρή τάση της τέχνης της εποχής μας. Ούτε μόνο επειδή πολλοί καλλιτέχνες είναι ταυτόχρονα και ακτιβιστές, ειδικά σε ζητήματα ταυτότητας, όπως ο ρατσισμός ή τα φύλα, με αποτέλεσμα σύγχρονη τέχνη και σύγχρονος ακτιβισμός να πλησιάζουν τόσο πολύ σε ορισμένες περιπτώσεις ώστε να είναι αδιαχώριστα. Τα παραδείγματα είναι πολλά διότι μέρος του τι ορίζει αυτό που ονομάζουμε σύγχρονη τέχνη έγκειται στη συνείδηση της γλωσσικής υπόστασής της υπό τις δομικές γλωσσικές θεωρίες, καθώς και τη θεωρία της αποδόμησης. Δεν θα ήταν υπερβολή να πει κανείς ότι η τέχνη που ορίζει την εποχή μας, με οποιοδήποτε κριτήριο θα δεχόταν μια θεωρία της τέχνης που σέβεται τον εαυτό της, είναι ακριβώς αυτή.

Θα μπορούσε, βέβαια, να ρωτήσει κανείς: και τι μ’ αυτό; Εδώ μιλάμε για ανθρώπινες ζωές, οι καλλιτέχνες είναι το πρόβλημα; Με μια λέξη: ναι. Αλλά για να μην είμαι κρυπτικός ούτε υπερβολικός, λέω ότι με προθυμία θα εξέταζα μια πρόταση που θα υποστήριζε ότι θα έπρεπε να θυσιάσουμε την τέχνη, αν μπορούσε να επιλύσει τα ακόλουθα τρία προβλήματα:

Πρώτον, το ζήτημα δεν είναι τόσο αν θα θυσιάζαμε την τέχνη για να διασώσουμε την προστασία των αδύναμων ομάδων όσο το τι δείχνει η θυσία αυτή για τους νόμους που συζητάμε. Με άλλα λόγια, ο νόμος δεν μπορεί να ορίσει καν τι θεωρεί μισαλλόδοξο λόγο. Και πώς να το ορίσει ο νόμος, όταν δεν μπορούν καν να το ορίσουν τα θύματα; Για κάποια θύματα ρατσισμού, ο Poka-Yio είναι με το μέρος τους, για άλλα είναι κατάπτυστος. Για κάποιους γκέι, ο Γουονάροβιτς ήταν ακτιβιστής, για κάποιους μισητός. Για κάποιες φεμινίστριες, η Φρέιζερ κάνει ακτιβιστική τέχνη, για άλλες κάνει πορνό. Να μην αναφέρω καν, ξεφεύγοντας προς στιγμήν από τη σύγχρονη τέχνη, ότι για υπολογίσιμη μερίδα θυμάτων ρατσισμού, ο «Χωκ Φιν» του Μαρκ Τουέιν αποτελεί εξέχον παράδειγμα μισαλλόδοξου λόγου, ενώ για άλλη μερίδα αποτελεί μια ήπια και σαρκαστική ανατροπή του. Αν ο νόμος, λοιπόν, μπορούσε να μας αιτιολογήσει με το ίδιο σκεπτικό γιατί ο Ρόμπερτ Μέιπλθορπ είναι μισαλλόδοξος, ας τον θυσιάσουμε. Δεν μπορεί όμως. Και δεν μπορεί επειδή επιμένει να παραβλέπει τη φύση της γλώσσας: είναι το πλαίσιο που παράγει την ερμηνεία, η ερμηνεία δεν είναι εγγενής στο σώμα της γλώσσας. Το «Fight AIDS Kill a Quere» μπορεί να είναι μισαλλόδοξο ή ανατρεπτικό, καταπιεστικό ή χειραφετητικό, αναλόγως ποιος, πού και υπό ποιες συνθήκες το λέει. «Κάθε θεωρία λογοκρισίας πρέπει να διαθέτει μια θεωρία ερμηνείας.»[9] Οι αντιρατσιστικοί νόμοι διαθέτουν μια θεωρία λογοκρισίας δίχως να διαθέτουν μια θεωρία ερμηνείας.

Δεύτερον, η θυσία της τέχνης αυτής θα ήταν η θυσία ενός από τα καταφύγια του ριζοσπαστικού λόγου στη σύγχρονη εποχή. Είναι βέβαιο ότι νόμοι κατά τεκμήριο προοδευτικοί, δέχονται να καταπνίξουν κάτι τέτοιο ως παράπλευρη απώλεια; Τι ακριβώς οδηγεί μια κοινωνία στο σημείο όπου υφίσταται η «γενική καταδίκη», για την οποία μιλούσαμε πιο πάνω, αν όχι η ριζοσπαστική σκέψη; Πιστεύει κανείς ότι οι ριζοσπαστικές πρωτοπορίες είναι διακοσμητικά στοιχεία μιας κοινωνίας; (Αν ναι, εύχομαι να πιστεύει ότι η οικολογία είναι απάτη, ότι δεν υφίσταται υπερθέρμανση, μόλυνση ή οτιδήποτε τέτοιο, διότι οι πιο ριζοσπαστικές και πιο ευφάνταστες οικολογικές προτάσεις αυτή τη στιγμή διατυπώνονται στην τέχνη.[10])

Τρίτον, η τέχνη δεν είναι το μόνο είδος λόγου που επιστρατεύει την τακτική της οικειοποίησης για να παραγάγει νέο νόημα. Σε έναν σημαντικό βαθμό, όλος ο ακτιβιστικός λόγος το πράττει. Και αυτό δεν είναι τυχαίο: η ακτιβιστική αυτή τακτική προέρχεται από τη γλωσσική συμπεριφορά των ίδιων των αδύναμων ομάδων, των ίδιων των θυμάτων της μισαλλοδοξίας. Έχω ξανά αναφερθεί στη χρήση της λέξης «nigger» στο πλαίσιο της μαύρης υποκουλτούρας - ακούστε ένα κομμάτι χιπ χοπ, αν έχετε αμφιβολία. Σε αυτή, ας προσθέσω τη χρήση της λέξης «bitch» από τις μαύρες γυναίκες (και, σταδιακά, και από λευκές), «dyke» από τις λεσβίες, «queer» από τους γκέι, καθώς και τη χρήση της πορνογραφίας από μερίδα φεμινιστριών (θανάσιμων εχθρών της Κάθριν ΜακΚίνον, ασφαλώς!), μερίδα ομοφυλοφίλων και λεσβιών, καθώς και ακτιβιστών του AIDS. Ειρήσθω εν παρόδω, ας αναφέρω το όνομα που επέλεξε η γκέι ακτιβιστική οργάνωση «Queer Nation» για την ομάδα οροθετικών μελών της: «Infected Faggot». Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με αυτές τις ακτιβιστικές πρακτικές, είτε πιστεύει ότι φέρνουν αποτέλεσμα είτε όχι, είναι αδύνατον να ξεπεράσει το γεγονός ότι η χρήση της γλώσσας είναι χειραφετητική ή, το λιγότερο, έχει αυτή την πρόθεση.

Τελικά, όμως, ίσως υπάρχει κάτι να λεχθεί και για την αποτελεσματικότητα ενός τέτοιου νόμου, όχι όμως με την έννοια της πολυνομίας, όπως στην κριτική που παρουσίασα πιο πάνω, αλλά πάλι σε σχέση με τη γλώσσα. Ο ρατσισμός, η ομοφοβία, ο σεξισμός είναι πρωτίστως γλωσσική υπόθεση: κατοικούν στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα, στο ίδιο το σύστημα αντίληψής μας. Οι αντιρατσιστικοί νόμοι, ακόμη και αν παραβλέψουμε την απουσία ερμηνευτικής θεωρίας που τους καθιστά αφελείς, δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν παρά ιδιαιτέρως «υψηλές» εκφάνσεις της γλωσσικής αυτής πραγματικότητας: βιβλία, δημόσιες δηλώσεις, ιστοσελίδες κτλ. Δεν βλέπω πώς μπορούν να αντιμετωπίσουν τη γλώσσα σε ένα πολύ πιο βασικό επίπεδο, όπως στο ακόλουθο παράδειγμα:

Μιλούσα με μια φίλη και της ανέπτυσα τη συλλογιστική που κατέγραψα εδώ, καταλήγοντας να πω ότι δεν είμαι στην πραγματικότητα εναντίον οποιασδήποτε νομοθεσίας. Απεναντίας, είπα, θα μπορούσα να δεχτώ ένα «θετικό» νομοθέτημα, ας πούμε έναν νόμο που αποπειράται να καταπολεμήσει τον ρατσισμό προβλέποντας χρηματοδότηση για την αποκατάσταση εβραϊκών μνημείων ή θεσπίζοντας πανεπιστημιακά τμήματα για τη μελέτη του Ολοκαυτώματος.

«Α, να τα γράψεις αυτά» μου είπε. «Να τα γράψεις οπωσδήποτε.»

«Γιατί;» ρώτησα.

«Θα αρέσουν στους Εβραίους.»

Δεν βλέπω πώς οι αντιρατσιστικοί νόμοι μπορούν να κάνουν οτιδήποτε για αυτόν τον ρατσισμό.

Αντί επιλόγου: ένας κομψός γραφικός χαρακτήρας

Η κατεστημένη αντίληψη για τον νόμο τον θέλει να αντιδρά σε ένα δεδομένο κοινωνικό – καλύτερα: πολιτισμικό – παράδειγμα. Προϋποτίθεται δηλαδή ένα διαμορφωμένο κοινωνικό πεδίο που διέπεται από μια σειρά πολιτισμικές συμπεριφορές, τις οποίες ο νόμος έρχεται να ρυθμίσει. Αυτό που η κατεστημένη αντίληψη παραβλέπει είναι ότι ο «...νόμος δεν αντιδρά απλώς στις πολιτισμικές τάσεις. Αλλά, επίσης, τις αντανακλά, τις ενισχύει και τις δημιουργεί.»[11] Αυτό είναι λίγο ως πολύ αναπόφευκτο, γι’ αυτό και ο κίνδυνος που παρουσιάζει η ύπαρξη ενός νόμου, ο οποίος δεν κατανοεί το ίδιο το πεδίο που αποπειράται να ρυθμίσει, πιστεύω ότι είναι μεγαλύτερος από αυτόν που επικαλείται και από τον οποίον υποτίθεται ότι μας προστατεύει. Δεν θα δίσταζα στιγμή να πω ότι όλοι οι αντιρατσιστικοί νόμοι πρέπει να καταργηθούν αμέσως, έστω και αν εξακολουθώ να βδελύσσομαι τον μισαλλόδοξο λόγο, και όσο και αν απεύχομαι το να εμφανιστεί στο μέλλον μια A.S.W. Inc και ένας Τζέρι Κ. Ντάρμαν. Γιατί, φυσικά, ούτε A.S.W. Inc ούτε Τζέρι Κ. Ντάρμαν υπήρξε ποτέ.

Υπήρξε, ωστόσο, ο Ντέρεκ Τζάρμαν, πρωτοπόρος κινηματογραφιστής, συγγραφέας, ζωγράφος και ακτιβιστής, έργο του οποίου είναι το «Fuck me blind». Μακράν του να αποτελεί, φυσικά, ένα σύνθημα μίσους κατά των ομοφυλοφίλων, ο πίνακας είναι μια απεγνωσμένη, σκοτεινή κραυγή ενός ανθρώπου που την ύστατη στιγμή έχει το κουράγιο να αρθρώσει αυτό το φρικτό, αμφίσημο λογοπαίγνιο με τη σεξουαλικότητα και την αρρώστια που τον κατασπάραζε. «Και καθώς ο χρόνος γινόταν όλο και περισσότερο το πολυτιμότερο αγαθό που διέθετε, όλη η διαδικασία τελείωσε σε λίγες ώρες. Σταγόνες αίματος εμφανίζονται στη γραφή του πίνακα με τη μορφή κηλίδων πορφυρής μπογιάς. Θυμάμαι τον Ντέρεκ, σχεδόν τυφλό, να αναρρώνει από μια κρίση πλήρους τύφλωσης, γονατισμένο στα τέσσερα με ένα παλιό κουτάλι να ξύνει μανιασμένος την υγρή μαύρη μπογιά που είχε απλώσει πάνω από το αφοπλιστικά γοητευτικό eau de nil χρώμα του φόντου. Ο περίφημος κομψός του γραφικός χαρακτήρας είχε μετατραπεί σε μια κραυγή οργής.»[12] Ο Ντέρεκ Τζάρμαν πέθανε από AIDS το 1994.

Derek Jarman, «Fuck me blind», 1993, λάδι σε καμβά, 252x179εκ., ιδιωτική συλλογή

ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: ΓΚΑΛΕΡΙ RICHARD SALMON, ΛΟΝΔΙΝΟ

Οι κάτωθι σημειώσεις δεν είναι πλήρεις, καθ’ ότι το ιστολόγιο δεν ενδείκνυται γι' αυτό. Όποιος χρειάζεται επιπλέον πληροφορίες για κάτι που αναφέρεται στο κείμενο και δεν διαθέτει παραπομπή, ας μου στείλει ένα e-mail.

[1] Για την υπόθεση Πλεύρη, βλ. E-Lawyer, «Η υπόθεση του βιβλίου Πλεύρη στην Ολομέλεια του Αρείου Πάγου».

[2] Για το ιστορικό της υπόθεσης Σεραφείμ – Καλοβυρνά, βλ. Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, «Ο άγιος ένα εκατομμύριο θέλει (μόνο)». Για τη διαμαρτυρία, βλ. 10%, Προστασία των γκέι, λεσβιών, αμφισεξουαλικών και τρανς ατόμων της Ελλάδας από κηρύγματα μίσους. Παράπλευρη υπόθεση, αυτή του Γιάννη Χάρη, βλ. Γιάννης Η. Χάρης, «Η Εβδομάδα του Σωλήνα Α.Π.Α.Σ». Για τη νομική ανάπτυξη της επέκτασης του νόμου στα ΛΟΑΤ άτομα, βλ. E-Lawyer, «Επέκταση της αντιρατσιστικής νομοθεσίας στα ΛΟΑΤ άτομα».

[3] Είναι μάλλον περιττό να υπενθυμίσω ότι δεν είμαι νομικός. Ζητήματα συνταγματικότητας ή νομικής αρτιότητας τα αφήνω έξω από τούτη την ανάπτυξη. Για μια υποστηρικτική παρουσίαση του νόμου, βλ. E-Lawyer, «Μερικές σκέψεις για τον αντιρατσιστικό Ν.927/1979». Για την αντίθετη άποψη, βλ. Αναμόρφωση, «Κατά του Ν. 927/1979 Ι» (σύνδεσμοι εκεί και για τα επόμενα). Πλείστες όσες ανταλλαγές απόψεων στα σχόλια.

[4] Για το ζήτημα της πορνογραφίας ως μισαλλόδοξου λόγου, η επιφανέστερη ανάλυση απαντάται στο έργο των Catharine MacKinnon και Andrea Dworkin, ενδεικτικά στο: Catharine MacKinnon and Andrea Dworkin, Pornography and Civil Rights: A New Day for Women’s Equality, Organizing Against Pornography, 1988. Για τη σύνδεση της πορνογραφίας με τους αντιρατσιστικούς νόμους, βλ. Amy Adler, «What’s Left? Hate Speech, Pornography, and the Problem for Artistic Expression», California Law Review, Δεκέμβριος 1996.

[5] Για μαχητικές αναπτύξεις – και τα πολύ ενδιαφέροντα σχόλιά τους – σχετικά με την καθολικότητα του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης, βλ. Αθήναιου Βορβορυγμοί, «Υπόθεση Κώστα Πλεύρη (updated)» και Σουφραζέτα, «In the time of judges…».

[6] Περισσότερα για τη συναίνεση ως προϋπόθεση της ελευθερίας της έκφρασης έγραψα εδώ: «Εμβόλιμα (περί λογοκρισίας 2)».

[7] Για μια κριτική της έκθεσης, βλ. John Russel, «Images of Grief and Rage In Exhibition on AIDS».

[8] Για πληθώρα παραδειγμάτων, καθώς και εκτενή παρουσίαση του αμφίρροπου τρόπου με τον οποίο προσλήφθηκαν, βλ. Amy Adler, ό.π.

[9] Amy Adler, ό.π. σ. 1541.

[10] Για πέντε καλλιτέχνες που διατυπώνουν οικολογικές προτάσεις, έγραψα εδώ: «Στοχασμός στο πράσινο».

[11] Για μια ανάπτυξη του πώς συμπεριφορά και νομική απαγόρευση συνιστούν μέρη μιας ενιαίας κουλτούρας (ειδικά στην περίπτωση των νόμων κατά της παιδικής πορνογραφίας), βλ. Amy Adler, «The Perverse Law of Child Pornography», Columbia Law Review, Μάρτιος 2001, σ. 87.

[12] Για το πλήρες κείμενο, βλ. Richard Salmon, «Derek Jarman», 1η Μπιενάλε της Αθήνας 2007 «Destroy Athens», κατ. έκθ., Εκδόσεις Futura & Μπιενάλε της Αθήνας, 2007, σ. 144.

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ (26.1.2010): Αναδημοσίευση από τον ιστότοπο του 10%.

Τεχνηέντως 19 Δεκεμβρίου 2009

2009-12-19T23:19:00.000+02:00

Μοίρες

Περιδιαβάζοντας τη 10η Μπιενάλε της Λυών - είμαι εκεί από την Τετάρτη - σκεπτόμουν τον Γιάννη Τσαρούχη. Όχι, δεν ήταν η περιρρέουσα «γαλλική ευαισθησία» αλλά το αίσθημα ότι ετοιμαζόμαστε να μπούμε - το 2010 είναι η επέτειος των 100 χρόνων από τη γέννησή του - σε άλλη μια συζήτηση περί ελληνικότητας, με τον μοναδικό εσωστρεφή μας τρόπο, όπου όλα έπονται των δοξολογιών για τη μεγαλοσύνη πραγμάτων που βγάζουν νόημα μόνο υπό το φως μιας αποκλειστικής, απολύτως περίκλειστης νοηματοδοσίας. Θα ευχόμουν να τα «ανοίγαμε», μολονότι ομολογώ ότι δεν έχω, φυσικά, μια πρόσφορη συνταγή για κάτι τέτοιο. Απλώς, περιστοιχισμένος για ακόμη μία φορά από πολλά δείγματα σύγχρονης τέχνης που με μάλλον απλοϊκό τρόπο προσπαθούν να ανατμήσουν τις σύγχρονες ρευστές ταυτότητες και μοίρες, αναλογίστηκα με πίκρα τη σχεδόν τραγική - με την έννοια της αξιοπρέπειας! - μορφή ενός ανθρώπου που θα μπορούσε να είναι εμβληματικός ακριβώς για τις σύγχρονες ρευστές ταυτότητες και μοίρες. Αρκεί βέβαια να συνειδητοποιούσαμε ότι μια τέτοια προσέγγιση περιλαμβάνει και την υποχρέωση να την αποδομήσουμε - και μαζί τους εαυτούς μας.

Ίχνη

Επιστροφή στην ειδησεογραφία. Σήμερα εγκαινιάζεται η έκθεση «Γη-Ίχνη» του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, η οποία αποτελείται από δύο μέρη. Το ένα περιλαμβάνει έργα των δώδεκα φωτογράφων που επελέγησαν για την τελική φάση του Βραβείου Ρictet (διεθνές βραβείο αφιερωμένο στη φωτογραφία και στη βιώσιμη ανάπτυξη), μεταξύ άλλων των Ντάρεν Αλμοντ, Κρίστοφερ Αντερσον, Εντουαρντ Μπουρτίνσκι, Αντρέας Γκέρτσκι κ.ά., καθώς και του νικητή του βραβείου Ναντάβ Καντέρ. Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει έργα δεκατριών ελλήνων και ξένων δημιουργών οι οποίοι «συνδιαλέγονται» με τους φωτογράφους του Βραβείου Ρictet επάνω στο θέμα της «Γης». Παρουσιάζονται έργα των Ελίνα Μπρόδερους, Χάρη Κακαρούχα, Εφης Τσακρακλίδου κ.ά. Η διπλή έκθεση, σε επιμέλεια των Γκαμπριέλ Μπορέ και Βαγγέλη Ιωακειμίδη, θα διαρκέσει ως τις 28 Φεβρουαρίου 2010.

Ευχές

Η στήλη, λόγω των συνηρημένων κυκλοφοριών της εφημερίδας στις γιορτές, θα επιστρέψει πια με τον καινούργιο χρόνο. Εύχομαι σε όλους «seasons greetings», όπως λέμε στην πολιτικά ορθή γλώσσα της διεθνούς, πολυπολιτισμικής καλλιτεχνικής οικογένειας.

[Στη φωτογραφία έργο (φωτογραφία) του Ναντάβ Καντέρ, εφετινού νικητή του Bραβείου Ρictet / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: ΜΦΘ]

Τεχνηέντως 12 Δεκεμβρίου 2009

2009-12-12T15:57:00.003+02:00

Παζάρια

Έφτασε λοιπόν εκείνη η περίοδος, όταν οι μισές γκαλερί μεταμορφώνονται σε «είδη δώρων». Κάποιες διοργανώνουν ομαδικές εκθέσεις συνεργατών τους, ελπίζοντας ότι οι ελάχιστοι που έχουν χρήματα να ξοδέψουν θα θελήσουν να αγοράσουν ένα κονσέπτουαλ χριστουγεννιάτικο καραβάκι αντί, λόγου χάρη, ένα i-Ρhone. Άλλες, πιο ευθείες, διοργανώνουν χριστουγεννιάτικα «μπαζάαρ» (το «παζάρι» δεν το συνηθίζουν στη Νιου Γιορκ). Προτιμώ τις δεύτερες. Ήμουν πάντα υπέρ της απενοχοποίησης.

(Οι κακές γλώσσες θα πουν ότι οι μισές γκαλερί είναι «είδη δώρων», ούτως ή άλλως. Διαφωνώ. Παρά το οξύμωρο του πράγματος, δεν θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν οικονομικά ως «είδη δώρων», ούτε καν όσο ευδοκιμούν ως θιασώτες της avant garde. Και αυτό επειδή ο ανταγωνισμός θα ήταν τεράστιος: τα πραγματικά, τα αναντικατάστατα, τα οριστικά «είδη δώρων» είναι οι δημοπρασίες...)

Διαλέξεις

Στον αντίποδα των παραπάνω, εκτός πνεύματος Χριστουγέννων, δηλαδή, διάλεξη θα δώσει ο ιστορικός Τέχνης Πολ Αρντέν με τίτλο «Το παρόν της τέχνης», με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου του «Αrt, Le Ρrésent», στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα, την Τετάρτη 16 Δεκεμβρίου, στις 19.30. Θα παρουσιάσει επίσης τον αναδρομικό κατάλογο της Μάρως Μιχαλακάκου «Violente Βeauté». Το ΚΣΤ Ιλεάνα Τούντα φιλοξενεί την έκθεση της Μάρως Μιχαλακάκου «Ρarallel Universe» ως τις 23 Ιανουαρίου. Επίσης ως τις 23 Ιανουαρίου, στον ίδιο χώρο, φιλοξενείται και η έκθεση του Δημήτρη Φουτρή «Swornhaylinglei».

Σχεδιάσματα

Εν τω μεταξύ, στη Θεσσαλονίκη, μια δεύτερη εκδοχή της έκθεσης «Αταξίες», η οποία παρουσιάστηκε το περασμένο καλοκαίρι στην Αμφιλοχία, σε επιμέλεια της Ρούλας Παλαντά, παρουσιάζεται τώρα υπό τον τίτλο «Σχεδίασμα Β», στο ΔΥΝΑΜΟ project-space. Η έκθεση περιλαμβάνει καλλιτέχνες από τη Συλλογή Μπέλτσιου, διοργανώνεται σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μάργαρη, εγκαινιάζεται σήμερα και θα διαρκέσει ως τις 31 Δεκεμβρίου.

ΚΣΤ Ιλεάνα Τούντα, Αρματολών & Κλεφτών 48, τηλ. 210 6439466, www.art-tounta.gr * ΔΥΝΑΜΟ project-space, Τύπου 5, Θεσσαλονίκη [Στη φωτογραφία: Έργο του Απόστολου Γεωργίου από την έκθεση «Σχεδίασμα Β» / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: ΣΥΛΛΟΓΗ ΜΠΕΛΤΣΙΟΥ]

Τεχνηέντως 5 Δεκεμβρίου 2009

2009-12-05T09:34:00.002+02:00

Χειρωναξίες...

Την περασμένη Κυριακή, έγραφα, διασκεδάζοντας μάλλον με το γεγονός, πως τα διεθνή ΜΜΕ βρήκαν αξιοσημείωτο, επαναλαμβάνοντάς το ξανά και ξανά, ότι ο Ντέιμειν Χερστ ζωγράφισε τους πίνακές του «μόνος του». Ύστερα, όμως, αναλογίστηκα τη δημοσιότητα που πήρε η πρόσφατη τοποθέτηση του τεράστιου πίνακα του Ντέιβιντ Χόκνεϊ, «Bigger Trees Near Warter» (2007), στην Tate Britain. Και μετά, φυλλομετρώντας στο Google Reader, διάβασα την ανάρτηση του Τζόναθαν Τζόουνς, στο μπλογκ του στον Guardian, όπου παραπονιέται ότι οι επιμελητές της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου ανταμείβουν ένα καλλιτέχνη - τον Μάικλ Λάντι - μόνο και μόνο επειδή «ζωγραφίζει από το φυσικό». Και σκέφτηκα, διακρίνεται, άραγε, κάποια αναβίωση του ενδιαφέροντος για τη χειρωναξία;

...και ιδέες

Δεν αποκλείεται. Σε αυτή την περίπλοκη συγκυρία που συνδυάζει ένα εκπαιδευτικό σύστημα που παράγει νέους καλλιτέχνες με πρωτοφανή ταχύτητα, μια αγορά που βρίσκει τρόπο και διεξόδους για να διακινήσει σχεδόν οτιδήποτε, και μια θεωρητική συγκυρία όπου η δυσκολία εξαγωγής ενός απόλυτου συμπεράσματος, που να χρησιμεύει στοιχειωδώς ως αισθητική καθοδήγηση, ολοένα εντείνεται, πολλοί αναζητούν καταφύγιο σε αυτό που τους φαίνεται ακλόνητο: την ικανότητα κάποιου να φτιάχνει κάτι με τα χέρια του. Κρίμα που τόσο αδιαμφισβήτητα κίνητρα οδηγούν τόσους ανθρώπους σε τόσο λανθασμένα συμπεράσματα.

Σε μεγάλους καλλιτέχνες, όπως ο Γκέρχαρντ Ρίχτερ ή ο Λυκ Τόιμανς, αλλά και σε λίγο πιο μικρούς, όπως η Μαρλέν Ντυμάς, σίγουρα ο χειρισμός του έργου ως ύλης έχει μεγάλη σημασία. Αλλά η αντίστροφη συνεπαγωγή δεν λειτουργεί ποτέ. Η χειρωνακτική δεξιότητα δεν είναι παρά αυτό: χειρωνακτική δεξιότητα, δεν διαφέρει καθόλου, για να παραφράσω τον Μαρσέλ Ντυσάν, από «δουλειά υδραυλικού». (Ενίοτε, βάζουμε και τα υδραυλικά μας στα μουσεία - και σε αυτή την περίπτωση, ωστόσο, δεν το κάνουμε επειδή εκτιμούμε τη χειρωναξία αλλά επειδή τα συγκεκριμένα ενδέχεται να ενσαρκώνουν μια ιδέα για τον τρόπο ζωής μας.)

Καλό θα ήταν να θυμάται κανείς ότι, από την εποχή του Αλμπέρτι και του Λεονάρντο, αυτό που σήμερα κατανοούμε ως τέχνη διαμορφώθηκε διεκδικώντας την υπόστασή του ως πνευματική εργασία. Αποτελεί ίσως άλλο ένα τεκμήριο του συγχυτικού καλλιτεχνικού τοπίου των ημερών μας ότι όχι μόνο αδαείς η ανεξοικείωτοι με την τέχνη αλλά και στοχαστές του χώρου αυτού υποκύπτουν στη συλλογιστική δειλία να αναγνωρίζουν κάποια εγγενή αξία στο ότι κάποιος «σχεδιάζει από το φυσικό» ή «ζωγραφίζει μόνος του».

[Στη φωτογραφία: Ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ στα εγκαίνια της έκθεσης του «Bigger Trees Near Water», στη Royal Academy Summer Exhibition, το 2007. (AP Photo/Sang Tan)]

Εμβόλιμα (Περί βίας – σκέψεις για την οργάνωση ενός χώρου)

2009-12-04T03:15:00.001+02:00

Αναλογιζόμενος τη νέα δουλειά του Δημήτρη Φουτρή, η πιο έντονή μου σκέψη είχε να κάνει με τη βία που κάνει την εμφάνισή της, σε αποσπασματικά αφηγηματικά επεισόδια, στα γλυπτά και στις εγκαταστάσεις του, και μοιάζει να γεφυρώνει τις ποικίλες αναφορές του. Και αυτή η σκέψη, με τη σειρά της, μου έφερε στο νου τη γενικευμένη συζήτηση περί βίας που αποτελεί πάγιο, πλέον, χαρακτηριστικό του δημοκρατικού πολιτικού λόγου. Το συμπέρασμα που επικρατεί στο κυρίαρχο πολιτικό φάσμα, το οποίο περιλαμβάνει και κάθε μεμονωμένη άποψη που δεν θα μπορούσε να νοηθεί ακραία, είναι ότι η βία είναι καταδικαστέα, σε κάθε περίπτωση, υπό οποιαδήποτε συνθήκη ή προϋπόθεση.

Βέβαια, αυτό δεν είναι αλήθεια – όσο και αν, χάριν ρητορείας, το επαναλαμβάνουμε συχνά. Κάθε χώρος συναίνεσης αποτελεί ένα προϊόν εξουσιαστικής διάδρασης, ορίζεται από μια διαδικασία επιβολής. Συνεπώς, κάθε τέτοιος, ορισμένος χώρος που επιτρέπει εντός του τη συμβίωση, οφείλει να προϋποθέτει ένα «έξω», έναν τόπο, μια θέση εκτός, από την οποία είναι δυνατόν να αποτολμηθεί η διάρρηξή του, όταν ο χώρος συναίνεσης δεν επιτρέπει πλέον την τήρηση και την αναπαραγωγή των ίδιων των συμβάσεων που τον συνιστούν. Αυτή είναι η μόνη εγγύηση κατά του ολοκληρωτισμού, ο μόνος εφικτός έλεγχος της εξουσίας: η διαρκής απειλή κατάλυσης της συναίνεσης.

Μολονότι μιλούμε για έναν φανταστικό τόπο – η εξωτερική θέση δεν είναι παρά μια εννοιακή προϋπόθεση – μιλούμε ταυτόχρονα για έναν τόπο που πρέπει να διατηρεί τη δυνατότητα να μετασχηματιστεί σε πραγματικό, εισβάλλοντας στο βασίλειο του πραγματικού. Ο τρόπος με τον οποίον συντηρείται η δυναμική του φανταστικού αυτού τόπου, η δυνατότητα εισβολής, δεν είναι άλλος από τις υπομνήσεις, τις μικρές ρήξεις, τη σποραδική βία που αναφαίνεται εντός του χώρου συναίνεσης.

Το πιο ανησυχητικό ίσως χαρακτηριστικό του σύγχρονου δημοκρατικού λόγου είναι ότι τείνει να στερήσει από τον φανταστικό τόπο τη δυναμική πραγμάτωσής του. Μολονότι επί της αρχής παραδέχεται ότι ένας τέτοιος τόπος είναι απαραίτητος, ταυτόχρονα μεταθέτει κάθε πιθανότητα πραγμάτωσής του σε ένα νεφελώδες μέλλον, αρνούμενος οποιαδήποτε «αυθεντικότητα» στις μικρές ρήξεις, εξοβελίζοντάς τις στον χώρο του μη-πολιτικού (η βία είναι απαραίτητη αλλά όχι έτσι και όχι τώρα) και εξασφαλίζοντας ότι η αναγκαιότητα της ρήξης θα βρίσκεται πάντα πέρα από τον ορίζοντά μας. Ένας δημοκρατικός λόγος που στερεί από τους συνομιλητές κάθε επίκληση της αναγκαιότητας ρήξης γίνεται ένας ολοκληρωτικός λόγος.

Στην έκθεση του Δημήτρη Φουτρή υπάρχει ένα «μέσα» και ένα «έξω». Τα διαβάζω ως μια αντιστροφή: αυτό που θα περίμενε κανείς να είναι το «μέσα», είναι το «έξω», και αντίστροφα. Το «μέσα», το περίκλειστο σε μια αναγνωρίσιμη και καθιερωμένη σύμβαση, είναι ο φανταστικός τόπος, αυτός που ονομάζεται «Σουορνχέηλινγκλει». Το «έξω», ομοιογενές αλλά απέραντο, είναι ο χώρος της συναίνεσης. Στον φανταστικό τόπο ξεδιπλώνονται τα επεισόδια, οι υπομνήσεις της βίας, οι σποραδικές ρήξεις. Έξω από αυτόν κυριαρχεί ένας ήχος, κάτι ανάμεσα σε βουητό πλήθους και ψαλμό, δίχως άλλη δράση, εκτός από δύο τοτέμ-φορείς του ήχου, θεματοφύλακες της κοινής ζωής.

Περιττό να πω ποιο από τα δύο – το «μέσα» ή το «έξω» - φαίνεται πιο τρομακτικό.

Το κείμενο γράφτηκε για την έκθεση του Δημήτρη Φουτρή, ««Σουορνχέηλινγκλει», στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα, 3.12.09 - 13.1.10

Εμβόλιμα (Οσμηρός ακτιβισμός)

2009-11-30T16:10:00.002+02:00

Φτάνοντας σήμερα στην εφημερίδα, βρήκα την ακόλουθη ανακοίνωση, την οποία παραθέτω αυτούσια:

Μάτια Μύτη Στόμα

Στις 26/11/09 το απόγευμα έγινε ένα συμβολικό sabotage στα εγκαίνια της έκθεσης “rooms” στο ξενοδοχείο St. George Lycabettus.

Με πολλή αγάπη για τους ευτραφείς καλλιεργημένους και φιλότεχνους συλλέκτες που καμαρώνουν γυρνοβολώντας ανάμεσα στο φιλοθεάμον κοινό, τους καλοντυμένους γαμπρούς και τις στυλάτες θεούσες, επιχειρήσαμε να δώσουμε μια ολιστική εμπειρία, απλά φροντίζοντας να διαχυθεί στο χώρο η μυρωδιά που ζώνει το πεδίο των εικαστικών, προεκτείνοντας έτσι την καλή τέχνη προς την κατεύθυνση που χαράζουν αυτοί που διαμορφώνουν ονόματα και καταστάσεις. Οι πρσβλητικές, βρώμικες και υποτιμητικές πρακτικές των ιδιοκτητών τέχνης έχουν ως γνώμονα προσωπικά οφέλη, διαφήμιση, κοινωνικό status και εξαναγκάζουν καλλιτέχνες να παράγουν πολλά γεγονότα αμισθί υπό τις βουλές και τις ορντινάτσες αυτής της πληκτικής παρέας τεχνοκριτικών, γκαλερί και συλλεκτών. Ένα από τα μέλη αυτής της παρέας με τα ψεύτικα χαμόγελα και τις υποκριτικές συμπεριφορές είναι ο κ. Καππάτος.

Η οσμή της βρωμιάς που διαχύθηκε το βράδυ των εγκαινίων δεν είναι παρα η άμεση μεταφορά της υπάρχουσας κατάστασης των πραγμάτων στο καθοριστικό επίπεδο των μυρωδιών.

Η φίμωση ή η καθοδήγηση της καλλιτεχνικής δημιουργίας τίνει να γίνει μια συνήθεια στην οποία ποντάρουν αυτοί οι ευαίσθητοι ανθρωποί. Συνήθεια θα γίνει η κριτική μας και οι απολογίες τους.

Φιλοπρόοδες πρωτοβουλίες όπως αυτή των κινηματογραφιστών στην ομίχλη δηλώνουν σε αυτούς που δεν ξέρουν ή δε θέλουν να βλέπουν, την οριακή αυτή κατάσταση. Αν αυτή τη φορά κλείνατε τη μύτη σας, ετοιμαστείτε γιατί την επόμενη θα τρίβετε τα μάτια σας.

ΕΚΠΟΜΠΕΙΣ

ΣΗΜΕΡΑ

Από τα ονόματα των άλλων παραληπτών, βλέπω ότι ή ανακοίνωση εστάλη σε αρκετούς που κατοικούν στο εσώτερο κύκλο του εγχώριου καλλιτεχνικού πεδίου. Όσοι είχαν την τύχη να γίνουν μάρτυρες του εν λόγω οσμηρού ακτιβισμού (δυστυχώς άλλες υποχρεώσεις δεν μου επέτρεψαν να παραστώ, όπως κάνω τα τελευταία χρόνια), ας αφηγηθούν την εμπειρία τους. Ανυπομονώ.

Εμβόλιμα (ΜΠ87: Προσωπογραφία της Κατρίν Μιγιέ)

2009-11-30T10:53:00.001+02:00

Τον πίνακα τον είδα σε φιλικό σπίτι, την περασμένη Πέμπτη. Τον βρήκα εξαιρετικό. Επιπλέον, είχα εκείνη την αίσθηση του «μικρού κόσμου», καθώς μάθαινα ότι είναι η «Προσωπογραφία της Κατρίν Μιγιέ», έργο της Μαρίας Παπαδημητρίου από το 1987. Είπα να το μοιραστώ - με την άδεια της καλλιτέχνιδας, που ελπίζω να μου συγχωρήσει την κακή φωτογραφία.

Τεχνηέντως 28 Νοεμβρίου 2009

2009-11-28T15:49:00.002+02:00

Culture Wars Ι

Για τις πρόσφατες ρίψεις αβγών στην κα Τριανταφύλλου και στον κ. Μανδραβέλη πολλοί σχολίασαν. Πέραν των προφανών, σκέπτομαι και ότι το να κουβαλάς πάνω σου αβγά και να προσέχεις, καθ΄ όλη τη διαδρομή από το σπίτι σου ως τον τόπο διαμαρτυρίας, να μη σου σπάσουν μέσα στην τσέπη και τελικά επιβαρύνεις την πλύστρα μαμά σου αντί για τους ταξικούς εχθρούς σου, μοιάζει να προδίδει μια ψυχολογία αφάνταστα βασανισμένη. Αν μάλιστα συνυπολογίσω το αίτημα «τώρα θα σας διαβάσουμε ένα κείμενο», με όλο το άγχος εφήβου ποιητή που υποκρύπτει, αισθάνομαι μια ατμόσφαιρα που θα είχε το «Ιf» αν, αντί για τον Μάλκολμ Μακ Ντάουελ, έπαιζε ο Μακόλεϊ Κόλκιν.

Culture Wars ΙΙ

Δεν έχει τόση σημασία που αφορά μια γκαλερί - ουδόλως υπαινίσσομαι κάποια ιερότητα των εκθεσιακών χώρων. Θα μπορούσε να έχει συμβεί οπουδήποτε στην ευλογημένη χώρα μας. Θα θυμάστε, όπως λέγαμε την περασμένη εβδομάδα, χθες ήταν τα εγκαίνια του νέου χώρου της γκαλερί Loraini Αlimantiri Gazonrouge, σε ένα ιστορικό κτίριο, σχεδιασμένο από τον Προβελέγγιο κτλ...

Εκτός από Ιστορία, ωστόσο, το κτίριο διαθέτει και γείτονες, ένας εκ των οποίων, απ΄ ό,τι φαίνεται, το εποφθαλμιούσε. Χθες το πρωί, λοιπόν, καθώς οι ιδιοκτήτες έφθασαν στην γκαλερί για τις τελευταίες ετοιμασίες, βρέθηκαν μπροστά σε μια ασύλληπτη εικόνα: ήδη από τις 6 τα ξημερώματα, ένα συνεργείο είχε σκάψει τα πάντα κατά μήκος της πρόσοψης της γκαλερί, αφήνοντας πίσω του το καθ΄ όλα ενδιαφέρον σεληνιακό τοπίο που βλέπετε στη φωτογραφία. Όταν ερωτήθηκαν οι εργάτες - δεν υπήρχε εργολάβος -, απάντησαν ότι είναι συνεργείο του Δήμου. Λίγες ακόμη ερωτήσεις, όμως, αποκάλυψαν ότι ήταν ιδιωτικό συνεργείο, δασκαλεμένο να πει ότι είναι του Δήμου, ενώ στην πραγματικότητα, σύμφωνα με όσα υποστηρίζει η γκαλερί, είχε προσληφθεί από τον εν λόγω γείτονα.

Εγκαίνια με κρατήρες, λοιπόν. Δεν ξέρω για εσάς, αλλά εμένα αυτή η ζέση που θυμίζει κ. Καλαμάρη (για τους θιασώτες της υψηλής κουλτούρας, αυτό) με ενθουσιάζει! Αν και θα ευχόμουν να επρόκειτο για κάτι ακόμη πιο σκοτεινό, ας πούμε ο διαβολικός γείτονας να αποδειχθεί στην πραγματικότητα πράκτορας των γκαλερί του Μεταξουργείου που άνοιξαν πόλεμο στις γκαλερί της Κυψέλης. Στο τέλος μπορούν οι γκαλερί του Ψυρρή να συγκαλέσουν συμβούλιο όλων των οικογενειών - τέλος πάντων, καταλαβαίνετε πού το πάω...

[Στη φωτογραφία: Η εγκαινιαστική πρόσοψη της γκαλερί Loraini Αlimantiri Gazonrouge, στην οδό Κυκλάδων, χθες το πρωί.]

Εμβόλιμα (Γιατί αυτός; Σκέψεις για τη Συλλογή Δάκη Ιωάννου στο New Museum)

2009-11-27T20:55:00.001+02:00

Έχω πολλές ημέρες καθυστερήσει να καταγράψω σκέψεις για την υπόθεση που ανέκυψε με την προγραμματισμένη έκθεση της Συλλογής Δάκη Ιωάννου στο New Museum of Contemporary Art. (Όσοι δεν γνωρίζουν την υπόθεση, για να μην τα ξαναγράψω, μπορούν να δουν το άρθρο του Tyler Green, από όπου ξεκίνησε η δημόσια συζήτηση, καθώς και τα δημοσιεύματα της Art Newspaper (και την απάντηση του New Museum), των New York Times και του NY Arts Magazine. Νομίζω ότι αρκούν, αν και ο σχολιασμός έχει απλωθεί σε πλείστα όσα ιστολόγια. Άντε, ας παινέψω και το σπίτι μου: το δημοσίευμα του Βήματος εδώ.) Ο λόγος που καθυστέρησα ήταν επειδή αναρωτήθηκα αν ήθελα στ’ αλήθεια να αναμειχθώ σε μια συζήτηση που για άλλη μια φορά γίνεται με ηθικολογικούς όρους, έχοντας πλέον αναπτύξει οξεία δυσανεξία στην ηθικολογία που κατακλύζει ολοένα περισσότερο τον καλλιτεχνικό κόσμο, ως διεστραμμένη αντίστιξη στην πληθωρικότητα της αγοράς τέχνης. Ποιος το αντέχει, σκέφτηκα, πάλι όλο αυτό, τα ανισόρροπα επιχειρήματα, την άγνοια της ιστορίας, την λαϊκίστικη, υποκριτική προάσπιση της «δημοκρατικότητας», της «αντικειμενικότητας» και του «συλλογικού καλού», τις φωνασκίες ανθρώπων σαν τον κ. Green που πιστεύει ότι το New Museum και όλα τα άλλα μουσεία θα έπρεπε να ακυρώσουν αμέσως όλες τις εκθέσεις ιδιωτικών συλλογών που έχουν προγραμματίσει;

Από μια άποψη, πραγματικά δεν αξίζει να ασχοληθεί κανείς. Η ηθικολογία και η ψυχολογία όχλου που τη συνοδεύει είναι προφανής σε όλους όσοι έχουν τα στοιχειώδη εφόδια. Από μια άλλη άποψη, όμως, είναι κανείς υποχρεωμένος να ασχοληθεί. Και αυτό επειδή η απόφαση να εκτεθεί μια συλλογή σε ένα μουσείο δεν στερεί από το μουσείο καμιά δυνατότητα να κάνει οποιαδήποτε άλλη έκθεση ή από ένα άλλο μουσείο την επιλογή να λάβει διαφορετικές αποφάσεις. Η ηθικολογία, απεναντίας, αποπειράται να στερήσει από ένα μουσείο μια επιλογή που θα έπρεπε να είναι δική του με επιχείρημα μια νεφελώδη, λαϊκίστικη ιδέα περί «ακεραιότητας». Αποπειράται επιπλέον όχι μόνο να υποχρεώσει, στη συγκεκριμένη περίπτωση, μια υπολογίσιμη μερίδα του κοινού να στερηθεί μια έκθεση που πιθανότατα θα επέλεγε να δει αλλά και να θεσπίσει έναν κανόνα βάσει του οποίου το κοινό θα βλέπει μόνο ότι ο ηθικολογικός όχλος ορίζει. Έτσι, παρά τους δισταγμούς μου, αισθάνομαι τελικά ότι εδώ διακυβεύεται κάτι περισσότερο από την ψυχική μου ηρεμία.

Δεν θα αρνηθώ την ιδιότητα του «insider» (αν και δεν θα κουραστώ να τονίζω πόσο λιγότερα σημαίνει στ’ αλήθεια από αυτά που φαντάζονται οι συνωμοσιολόγοι), ίσα ίσα αποτελεί έναν από τους λόγους που αποφάσισα τελικά να καταγράψω αυτές τις σκέψεις. Αντιμετώπισα πολλές φορές τα τελευταία χρόνια την επιλογή να σχετιστώ με τη δραστηριότητα του Δάκη Ιωάννου ή όχι και η επιλογή μου ήταν να το κάνω, κάθε φορά, κάτι που δεν έχω πράξει με άλλους συλλέκτες, διαφορετικών προσανατολισμών και απόψεων. Έτσι – in the interest of full disclosure, που λένε και στη Νέα Υόρκη – συνεργάστηκα με το Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ για να στείλουμε τον Κωστή Βελώνη και τη Ντιάνα Μαγγανιά στην Κουαντρενάλε Γλυπτικής της Ρίγας 2004, συμμετείχα στην Επιτροπή Επιλογής του Βραβείου ΔΕΣΤΕ 2005, ενώ ο Δάκης Ιωάννου υπήρξε πολύτιμος συνομιλητής της ομάδας της Μπιενάλε της Αθήνας, οικονομικός αρωγός στην ομάδα των Φίλων της Μπιενάλε, και χορηγός με την J&P Αβαξ στην 1η Μπιενάλε της Αθήνας 2007 Destroy Athens. Μέσα σε αυτά τα χρόνια, υπήρξαν πολλές ευκαιρίες να δω τη συλλογή, κάτι που συνετέλεσε όχι μόνο στην ενημέρωσή μου αλλά και στη διαμόρφωση των απόψεών μου για την τέχνη. Οι επαφές αυτές ήταν πάντα αφορμές για συζήτηση, κάτι που λίγο λίγο συγκρότησε μια φιλία, αλλά το αφήνω αυτό κατά μέρος, μια και για τους σκοπούς μας εδώ δεν έχει σημασία.

Πιστεύω ότι μιλώ εξ ονόματος αρκετών επαγγελματιών αυτού του χώρου – ορισμένοι από τους οποίους μάλιστα αποτελούν και εγγύτερους συνομιλητές από ό,τι εγώ ή οι συνεργάτες μου – λέγοντας ότι είναι στ’ αλήθεια εξοργιστικό να υποθέτει κανείς ότι η επαφή με έναν από τους σημαντικότερους συλλέκτες στον κόσμο δεν είναι τίποτε άλλο από ένα οικονομικό πάρε-δώσε, λες και η τέχνη που μας περιβάλλει δεν είναι παρά συμπτωματική, μια δικαιολογία για να επιτύχουμε ποιος-ξέρει-τι. Είναι επιπλέον και έντονα πατερναλιστικό – κάποιοι άλλοι γνωρίζουν τον «ορθό» τρόπο να ασχολείσαι με την τέχνη και απαξιώνουν την προσφορά οποιουδήποτε άλλου, ενώ υποθέτουν ότι δικαιούνται να εγκαταστήσουν έναν κανόνα, με μοναδικό όπλο ουσιαστικά την παραληρηματική φαντασίωση μιας «κάθαρσης». Από ποιο μίασμα, αλήθεια;

Αλλά ας μην μιλώ μόνο προσωπικά. Η δραστηριότητα του Δάκη Ιωάννου διαμόρφωσε τις απόψεις για την τέχνη πολύ περισσότερων ανθρώπων. Μια ολόκληρη γενιά σε αυτή τη χώρα – ίσως και δύο, πια – γνώρισε τι γίνεται στον κόσμο της τέχνης διεθνώς χάρη στη Συλλογή Δάκη Ιωάννου, όταν η σύγχρονη τέχνη για τα μουσεία, την ΑΣΚΤ και το ΥΠΠΟ ήταν ανύπαρκτη, ενώ μόνοι υπέρμαχοί της ήταν δυο-τρεις γκαλερί περιορισμένου βεληνεκούς και μέσων και η πελατεία τους από «παλιούς αστούς». Η πλειονότητα των ανθρώπων που σήμερα απαρτίζουν τη σύγχρονη σκηνή πρωτοείδαν σύγχρονη τέχνη με οποιαδήποτε σοβαρότητα στην «Πολιτιστική Γεωμετρία» και στο «Post-Human» και εμπνεύστηκαν από το «New». Ήταν παγκόσμιας εμβέλειας πολιτιστικά γεγονότα αυτά που σε πείσμα της συντηρητικής κριτικής της εποχής, αφύπνισαν δεξιότητες και ενέπνευσαν ιδέες. Το γεγονός ότι σήμερα η σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα κατέχει μια αισθητά βελτιωμένη θέση – αρκεί να αναλογιστεί κανείς το περασμένο καλοκαίρι – δεν είναι διόλου ασύνδετο με τη δραστηριότητα του Δάκη Ιωάννου. Όποιος το παραγνωρίζει είναι είτε αδαής είτε εμπαθής.

Αναγνωρίζω ότι ο πλούτος δημιουργεί ανακλαστική απέχθεια σε πολλούς. Έτσι είναι και είναι δικαιολογημένη στον βαθμό που κάποιος ενδιαφέρεται για τον κόσμο. Αλλά η επίκληση των ιδανικών της ισότητας ή δεν ξέρω γω τι άλλο για να απαξιωθεί μια συλλεκτική δραστηριότητα και μια πολιτιστική προσφορά είναι απαράδεκτη. Χαρακτηριστικό το εξής σχόλιο που αλίευσα σε κάποιο ιστολόγιο (δυστυχώς δεν θυμάμαι πια σε ποιο), σε μια από τις ατέρμονες συζητήσεις των ημερών: «It might be wise for the New Museum to compensate for this dubious enterprise by scheduling a show devoted to artists under thirty who have day jobs to pay the rent.» Ώστε λοιπόν η ευκαιρία να δούμε μια συλλογή με κάποιους από τους σπουδαιότερους καλλιτέχνες στον κόσμο, πρέπει να αντισταθμιστεί – και μάλιστα εν είδει «αποζημίωσης»! – με την εκθεσιακή αποκατάσταση όσων καλλιτεχνών δουλεύουν σερβιτόροι; Πώς ζημιώθηκε κάποιος, δηλαδή, για να αποζημιωθεί; Πόσο πιο ανόητη μπορεί να είναι μια αντίληψη περί κοινωνικής δικαιοσύνης, πόσο πιο πολύ μπορεί να απαξιώσει όχι μόνο την τέχνη αλλά και τη δικαιοσύνη στην αγορά εργασίας; Δεν είναι προφανές ότι κοινωνική δικαιοσύνη είναι μάλλον να έχουν όλοι day jobs, είτε φιλοδοξούν να γίνουν καλλιτέχνες είτε όχι, παρά να επιβάλλεται κάθε φορά που εκθέτουμε τον Τζεφ Κουνς ή τον Μαουρίτσιο Κατελάν να «αποκαθιστούμε» και τον καλλιτέχνη της διπλανής πόρτας; Και υπάρχει, στο κάτω κάτω, και ένα ακόμη ζήτημα: οι εκθέσεις στα μουσεία γίνονται για να τις βλέπει ο κόσμος, όχι για να αποκαθίστανται οι καλλιτέχνες. Όποιος θέλει να είναι καλλιτέχνης, πρέπει να διασωθεί από την day job του; Τι είναι αυτό, η μετα-αριστερή ερμηνεία των αφορισμών του Γιόζεφ Μπόις;

Και σίγουρα οι ωριμότεροι, τουλάχιστον, θα έπρεπε να είναι σε θέση να διαχωρίσουν την ανακλαστική απέχθεια προς τον πλούτο από τις συγκεκριμένες επιλογές. Το γεγονός ότι έχουμε ίσαμε δέκα εξαιρετικές συλλογές σε αυτή τη χώρα – με πρώτη ανάμεσά τους του Δάκη Ιωάννου – και κανένα μουσείο δεν έχει σκεφτεί έναν τρόπο να τις εκθέτει, αποτελεί κάποιου είδους αντίσταση στην πλουτοκρατία; Και όσοι το υποστηρίζουν αυτό δεν ντρέπονται για τις ελλειμματικές υπηρεσίες που προσφέρουν στην πολιτιστική ζωή μας; Ξέρετε πόση απίθανη, συγκλονιστική τέχνη υπάρχει σε αποθήκες και παραμένει εκεί, δίχως να την βλέπει κανένα κοινό, επειδή στους συλλέκτες δεν μιλάει κανένας «επαγγελματίας» της τέχνης από φόβο μήπως τον βάψουν οι κατ’ επάγγελμα αντιστασιακοί με το πινέλο του υπηρέτη «συμφερόντων»;

Το ένα πρόβλημα με την ηθικολογία είναι ότι δεν αρθρώνει καν έναν πειστικό εναλλακτικό λόγο, κάτι που να ασκεί κριτική πράγματι στους πρωταγωνιστές μιας τέτοιας υπόθεσης, όπως του New Museum, για τις επιλογές τους. Στην όλη κριτική που αναπτύχθηκε, πουθενά δεν διάβασα ότι η Συλλογή Δάκη Ιωάννου δεν είναι καλή ή ότι δεν αξίζει να τη δουν χιλιάδες άνθρωποι που δεν έχουν την ευκαιρία να ταξιδέψουν ως την Αθήνα. Αντ΄αυτού, η ηθικολογία προϋποθέτει μια νεφελώδη πλην «κανονική» συνθήκη – αναρωτιέμαι πόσο οι θιασώτες της θα την επιθυμούσαν στ’ αλήθεια – όπου η αγορά είναι «στη θέση της» και τα μουσεία στη δική τους, η πρώτη τίποτε παρά μια παραγωγή πλασματικής αξίας κατά τα προστάγματα των ισχυρών και τα δεύτερα ναοί «αντικειμενικής» επιστημονικότητας που κυβερνώνται από «αγνούς» και «ακέραιους» ανθρώπους. Η συλλογή έργων τέχνης δεν είναι τίποτε άλλο παρά επένδυση, κερδοσκοπία και διακίνηση αξίας, και η όποια εμπλοκή με την τέχνη και την γοητεία της δεν είναι παρά το πρόσχημα της επιχειρηματικότητας. Και τα μουσεία είναι παραγωγοί in vitro γνώσης, δεν γονιμοποιούνται από επαφές, δεν επηρεάζονται και δεν συμμετέχουν στην πολύπλοκη οικονομία της τέχνης. Περιττό, ελπίζω, να επισημάνω ότι μια τέτοια συνθήκη είναι όχι μόνο ανύπαρκτη αλλά και συνταρακτικά τρομακτική ως ιδανικό – προδίδει βαθιά άγνοια της τέχνης, της ιστορίας και των κοινωνικών σχέσεων.

Ας το πούμε μια ακόμη φορά: η τέχνη, όπως την καταλαβαίνουμε, δηλαδή ως αυτοαναφορικό σύστημα, είναι αλληλένδετη με την ελεύθερη αγορά – ιστορικά και εννοιακά. Αυτό δεν ταυτίζεται με τη δοξολογία της νεόπλουτης επιδειξιομανίας ούτε νομιμοποιεί την υπερβολή στην αγορά τέχνης (συμπεριφορές που, αμφότερες, παρεμπιπτόντως, εκφράζονται μάλλον με τους Βολανάκηδες των Greek Sales παρά με τον Τζεφ Κουνς στη Συλλογή Ιωάννου), εξηγεί όμως ότι η συλλεκτική δραστηριότητα και η εμπλοκή του συλλέκτη με τους καλλιτέχνες, τους επιμελητές, τα μουσεία κτλ είναι στη φύση του χώρου αυτού. Πρέπει στ’ αλήθεια να επικαλεστούμε την Κάθριν Ντράιερ και τον Μαρσέλ Ντυσάν για να αντιληφθεί κανείς ότι το New Museum απλώς ενεργοποιείται στο πλαίσιο μιας πολύτιμης και ζωντανής παράδοσης;

Το άλλο πρόβλημα με την ηθικολογία είναι ότι αντιστέκεται στο συγκεκριμένο, αδυνατεί να ξεχωρίσει περιπτώσεις. Ο ένας ή ο άλλος συλλέκτης, η μία ή η άλλη συγκυρία υπάγονται σε μια ολοκληρωτική τοποθέτηση που αποδίδει σταθερά κίνητρα σε όλους, ανάλογα με τους ρόλους που προκύπτουν από την «κανονική» συνθήκη.

Ας δούμε, λοιπόν, τα κυριότερα από τα συγκεκριμένα ερωτήματα που έχουν τεθεί:

Επηρεάζουν οι Trustees τις πολιτικές των μουσείων;

Ναι. Όχι όλοι, βέβαια, και όχι πάντα. Αλλά πολλοί ανάμεσά τους είναι άνθρωποι που βρίσκονται σε αυτή τη θέση επειδή έχουν σοβαρή εμπλοκή με την τέχνη. Ανάλογα με το μουσείο, οι Trustees μπορεί να έχουν περισσότερο ή λιγότερο πρακτικές αρμοδιότητες, πάντως πολλοί επαγγελματίες των μουσείων αποζητούν την άποψή τους και όσοι δεν το κάνουν, θα έπρεπε.

Επηρεάζουν επειδή δίνουν χρήματα;

Ναι. Η τέχνη είναι και οικονομική δραστηριότητα. Ως εκ τούτου, χρειάζεται χρήματα. Τα βρίσκει από όσους τα διαθέτουν και ενδιαφέρονται αρκετά για να τα δώσουν. Στις νεότερες δυτικές οικονομίες, αυτοί είναι κατά κανόνα ιδιώτες και όχι κρατικές δομές. Επιπλέον, το ότι οι Trustees επηρεάζουν επειδή δίνουν χρήματα, δεν σημαίνει ότι οποιασδήποτε έχει χρήματα, μπορεί να γίνει Trustee. Τα μουσεία επιλέγουν.

Πόσο μετράει η επιλογή των μουσείων; Δεν υπάρχουν Trustees που επειδή δίνουν χρήματα, μπορούν να επηρεάσουν μολονότι η ιδέα τους για την τέχνη εξαντλείται στο να προβάλουν τον εαυτό τους;

Μετράει πολύ. Αλλά όχι απόλυτα και, ναι, συμβαίνει κι αυτό. Συνήθως, ο αποτελεσματικότερος έλεγχος για τέτοιες περιπτώσεις είναι οι υπόλοιποι Trustees. Δεν έχω δει πολλά ευρωπαϊκά ή αμερικανικά μουσεία να παραδίδονται βορά στις μέτριες ή ασήμαντες συλλογές ματαιόδοξων Trustees. (Σε αντίθεση με τα ελληνικά, όπου, επί το «δημοκρατικότερον», δεν υπάρχουν Trustees, αλλά απλώς ενοικιάζονται οι αίθουσες των μουσείων.)

Ο Δάκης Ιωάννου επηρεάζει την πολιτική του New Museum;

Δεν ξέρω αλλά το εύχομαι. Και αν ρωτούσε κανείς επαγγελματίες με μεγάλη πείρα και συγκλονιστικές εκθέσεις στο ενεργητικό τους, η ιδέα να τους συμβούλευε ή απλώς να συνεισέφερε στις σκέψεις τους ένας τέτοιος συλλέκτης, δεν θα τους φαινόταν καθόλου κακή. Το ξέρω, τους έχω ρωτήσει.

Ο Δάκης Ιωάννου εκθέτει τη συλλογή του στο New Museum επειδή είναι Trustee;

Όχι. Την εκθέτει επειδή είναι μια από τις σημαντικότερες συλλογές στον κόσμο και η σημαντικότερη στο είδος της, ενώ δεν έχει ποτέ δειχτεί στις ΗΠΑ.

Η συλλογή του Δάκη Ιωάννου θα πάρει αξία επειδή θα εκτεθεί στο New Museum;

Πιθανώς ναι, πιθανώς όχι. Οι απόψεις διίστανται. Από τη μια, οι μουσειακές εκθέσεις κατά κανόνα αυξάνουν την αξία των συλλογών. Από την άλλη, έργα που δημόσια ταυτίζονται με μια επώνυμη συλλογή αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη μεταπώληση. Σε κάθε περίπτωση, η πιθανότητα να επηρεαστεί υπολογίσιμα η αξία έργων του Τζεφ Κουνς ή του Ρόμπερτ Γκόμπερ από μια έκθεση στο New Museum είναι ασήμαντη. Ακόμη, όμως, και να μην ήταν, έχει κανένας σοβαρά την πρόθεση να επιχειρηματολογήσει ότι το κοινό δεν πρέπει να δει τη συλλογή για να μην αυξηθεί η αξία της;

Θα έπρεπε τα μουσεία να παραδοθούν στις ορέξεις ιδιωτών που προβάλουν τον εαυτό τους;

Είναι λίγο σαν να ρωτάει κανείς: θα έπρεπε να έρθω και να σου βγάλω το μάτι με ένα κουτάλι; Εχμ, προφανώς όχι. Αλλά πού είδε κανείς να συμβαίνει κάτι τέτοιο; Όταν μιλούμε για ηθικολογία, αυτό εννοούμε: την εξαγωγή ενός αυθαίρετου, γενικού συμπεράσματος, το οποίο στοχεύει να ρυθμίσει μια άλλη συμπεριφορά από αυτή που στην πραγματικότητα υφίσταται. Δεν παρέδωσε κανένας τα μουσεία στη ματαιοδοξία των ιδιωτών – ό,τι κι σημαίνει αυτή η ελαφρώς σουρεαλιστική άποψη σε έναν κόσμο ελεύθερης αγοράς. Πρόκειται για τη συγκεκριμένη συλλογή του συγκεκριμένου συλλέκτη. Αυτή θα έπρεπε όλοι να τη δουν. Όποιος δεν την έχει δει, δεν ξέρει τι χάνει. Και αν ένα από τα παράπλευρα αποτελέσματα της έκθεσης είναι η προβολή του Δάκη Ιωάννου, τόσο το καλύτερο: το αξίζει. Θα μπορούσε να έχει περάσει τα χρόνια του παίζοντας κακό γκολφ. Αντ’ αυτού, από το 1983 έχει ιδρύσει ένα ίδρυμα για τη σύγχρονη τέχνη που έγινε ξακουστό παγκοσμίως, έχει συνομιλήσει με ορισμένους από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της τελευταίας εικοσαετίας και έχει συγκροτήσει μια θαυμαστή συλλογή. Και υποστηρίζουν κάποιοι στα σοβαρά ότι δεν πρέπει να προβληθεί;

Το χειρότερο με όλη αυτή την υπόθεση είναι ότι συσκοτίζει πραγματικά ζητήματα, τα οποία δεν έχουν να κάνουν με τη συγκεκριμένη έκθεση και το να τα συναρτά κανείς με τη συγκεκριμένη έκθεση είναι τελικά αντιπαραγωγικό. Τέτοιο ζήτημα είναι η χρηματοδότηση του πολιτισμού εν γένει, και κυρίως σε σχέση με το πόσο σχηματικά την αντιλαμβάνονται οι περισσότερες κατεστημένες πολιτικές πεποιθήσεις, με βάση ένα δίπολο ακραιφνούς κρατισμού και αγοραίας ασυδοσίας. Υπάρχει λόγος να γίνει μια τέτοια συζήτηση που να απαντά σε ερωτήματα όπως τι είναι εποικοδομητικό και τι δεν είναι εποικοδομητικό να κάνει το κράτος, ποια είναι τα όρια της «δημοκρατικότητας» όταν μιλούμε για κάτι φύσει ατομικό όπως η σύγχρονη τέχνη, ποιος είναι ο ρόλος των μουσείων και τι ακριβώς σημαίνει «παιδευτικό», σε ποιο βαθμό είναι απάτη η «επιστημονικότητα» στην περίπτωση των μουσείων σύγχρονης τέχνης και σε ποιο βαθμό η σοβαρότητά τους κινδυνεύει όχι από την ιδιωτική χρηματοδότηση αλλά από τη συνάρτηση της ιδιωτικής χρηματοδότησης με την αύξηση της επισκεψιμότητας, τι επιπτώσεις έχει η γιγάντωση του εκπαιδευτικού συστήματος της τέχνης (ζήτημα τουλάχιστον ισάξια σημαντικό με τη γιγάντωση της αγοράς) και πώς αυτή συνδέεται με τον πληθωρισμό δομών όπως τα μουσεία, τα κέντρα τέχνης και οι περιοδικές εκθέσεις, και πολλά πολλά ακόμη.

Αλλά είναι δύσκολο να γίνει μια τέτοια συζήτηση με ηθικολόγους, το βασικό ερώτημα των οποίων είναι: γιατί αυτός;

Νόμιζα ότι είχαμε ένα προβάδισμα στην ηθικολογία σε αυτήν εδώ τη χώρα αλλά όλη η φασαρία στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού μου έδειξε ότι κάνω λάθος. Φαίνεται ότι, όπως το γράφω στην αρχή, η ηθικολογία γίνεται δομικό χαρακτηριστικό ενός κόσμου της τέχνης που βαυκαλίζεται ότι αντιτάσσει πολιτικές ανησυχίες σε αυτό που διακρίνει ως μια υπερφίαλη αγορά, ενώ στην πραγματικότητα θάβει κάτω από τόνους πολιτικής ορθότητας όποιο ίχνος πολιτικής σκέψης του έχει απομείνει.

Τεχνηέντως 21 Νοεμβρίου 2009

2009-11-21T15:10:00.001+02:00

Εγκαίνια Ι

Εκτός από την γκαλερί the apartment, για την οποία έγραφα πριν από δύο εβδομάδες ότι απέκτησε νέο χώρο και άνοιξε με την έκθεση της Εμι Αβόρα «Τhe Τiger in the Τheater (From Βaroque to Superama)», καινούργιο χώρο έχει αποκτήσει και η γκαλερί Loraini Αlimantiri Gazonrouge: Ανοίγει στις 27 Νοεμβρίου σε ιστορικό κτίριο, σχεδιασμένο από τον Αριστομένη Προβελέγγιο, στην Κυψέλη, με ομαδική έκθεση που τιτλοφορείται «Cabinet of a motion». Συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, οι Αssume Vivid Αstro Focus, Ντόρα Οικονόμου, Κιρστίν Ρέπστορφ και Γιώργος Σαπουντζής.

Εγκαίνια ΙΙ

Στο μεταξύ, μια καλλιτέχνιδα η οποία συνεργάστηκε επί μακρόν με τη Loraini Αlimantiri Gazonrouge, και πραγματοποίησε εκεί δύο ατομικές εκθέσεις, επισκέπτεται την Ελλάδα από τη Νέα Υόρκη, όπου πλέον ζει και εργάζεται, για την τρίτη της ατομική, αυτή τη φορά όμως στην γκαλερί ΑΔ: Η Γεωργία Σαγρή τιτλοφορεί την έκθεσή της «ΓΑΛΑΞΗ/ Διαφορετική Μελέτη της Ιδιας Σελίδας» και παρουσιάζει μια σειρά σχέδια, καμωμένα με ξύσιμο ή με τα δάχτυλά της πάνω σε προϋπάρχουσες αφίσες, την καταγραφή μιας περφόρμανς με τίτλο «Εξοδος», ένα γλυπτό με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Γάλα για όλους», καθώς και τρία φορέματα που θυμίζουν τα σχέδια για ρούχα που σχεδίασε η Πόποβα τη ρώσικη μετεπαναστατική περίοδο. Η έκθεση εγκαινιάζεται στις 25 Νοεμβρίου.

Εγκαίνια ΙΙΙ

Την πλούσια αυτή εβδομάδα, όμως, ανοίγει η γκαλερί a.antonopoulou.art, με τα εγκαίνια, στις 23 Νοεμβρίου, της ομαδικής έκθεσης «Τρία Επί Μέδουσα Συν Ενα», στην οποία συμμετέχουν οι Παναγιώτης Αγαπητός, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Νίκος Κουρούσης και Νώντας Σαρλής. Περφόρμανς των τεσσάρων δημιουργών θα παρουσιαστεί την ημέρα των εγκαινίων και το Σάββατο 28 Νοεμβρίου 2009, στις 15.00.

the apartment, Ιθάκης 29, Κυψέλη, www.theapartment.gr * Loraini Αlimantiri Gazonrouge, Κυκλάδων 8, Κυψέλη, τηλ. 210 8837.909, www.gazonrouge.com * ΑΔ, Παλλάδος 3, Ψυρρή, τηλ. 210 3228.785, www.adgallery.gr * a.antonopoulou.art, Αριστοφάνους 20, Ψυρρή, τηλ. 210 3214.994, www.aaart.gr [Στη φωτογραφία: Αφίσα της έκθεσης «ΓΑΛΑΞΗ/ Διαφορετική Μελέτη της Ιδιας Σελίδας», στην γκαλερί ΑΔ / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: ΑΔ, ΑΘΗΝΑ]

Τεχνηέντως 14 Νοεμβρίου 2009

2009-11-14T08:00:00.001+02:00

Νεάπολη Ι

Καλημέρα από τη Νεάπολη της Ιταλίας. Βρίσκομαι εδώ για την ατομική έκθεση του Βασίλη Καρούκ, ενός από τους πιο καλούς ζωγράφους της σύγχρονης σκηνής, η οποία εγκαινιάστηκε χθες το βράδι, στη γκαλερί Akneos. Νέα γκαλερί, με πορεία μόλις ενάμιση χρόνου, μολονότι ως τώρα αναζητούσε την ταυτότητά της περισσότερο στις εγκαταστάσεις, συστήνεται τώρα με έναν ζωγράφο και τον συστήνει στο κοινό της Νεάπολης.

Νεάπολη ΙΙ

Συναρπαστική πόλη. Όπως πολλές πόλεις της Ιταλίας, φέρει τα σημάδια της ιστορίας της εμφανώς – όχι σαν τις ελληνικές. Ταυτόχρονα, επικρατεί ένας πανζουρλισμός, μπροστά στον οποίον οι πιο τρελές στιγμές της Αθήνας ωχριούν. Υπολείμματα ρωμαϊκών τοιχών, αναγεννησιακά και μπαρόκ μέγαρα, πλούσιες αγορές και ετοιμόρροπα κτίρια, σκοτεινά, απειλητικά στενάκια αλλά και αμέτρητος κόσμος στους δρόμους, μηχανάκια με φονικές διαθέσεις, η μυθιστορηματική φήμη της Καμόρα, τάγματα ιπποτών, πανίσχυρη εκκλησία, πίτσα (η αυθεντικότερη του κόσμου, φυσικά), και γκραφίτι παντού (όπως το εξαιρετικό δείγμα της φωτογραφίας). Μου λένε ότι πίσω από αυτή, υπάρχει η άλλη, η μυστική Νεάπολη: κρυμμένοι, ιδιωτικοί κήποι, μέγαρα με εξαίρετα έργα τέχνης, κλειστά μοναστήρια. Δεν δυσκολεύομαι να το φανταστώ – όλες οι πόλεις έχουν τις σκιές τους και μια πόλη σαν αυτή πολύ περισσότερο.

Νεάπολη ΙΙΙ

Η Νεάπολη είναι από τις σημαντικότερες πόλεις της Ιταλίας για τη σύγχρονη τέχνη, μαζί με το Τορίνο και το Μιλάνο. Εύλογο το ερώτημα, πού χωράει η σύγχρονη τέχνη μέσα σε τόση ιστορία; Υπάρχει μια αίσθηση-απάντηση σε αυτό, την οποία δεν μπορώ να αποδείξω αλλά την αισθάνομαι σωστή: σε αντίθεση με την Αθήνα, όπου η ιστορία υπάρχει σαν υποχρεωτική φαντασίωση ή σαν πολιτική κουβεντούλα καφενείου, εδώ ζει κανείς μέσα σε αυτή, πέφτει πάνω της συνέχεια, χτυπάει το πόδι του στις πέτρες της. Το γεγονός αυτό την καθιστά γοητευτική αλλά με απομυθοποιημένο, καθημερινό τρόπο. Τα αίθρια των Palazzi είναι τεκμήρια δόξας, ναι, αλλά είναι και οι ακάλυπτοι όπου οι άνθρωποι κρεμούν τις μπουγάδες τους. Το σύγχρονο, σε αυτό το πλαίσιο, είναι απλώς αυτό που συμβαίνει τώρα – δεν είναι ούτε ο εχθρός του ένδοξου παρελθόντος ούτε μια επίκκληση στο μέλλον που θα μας σώσει από την τελματωμένη αυταρέσκειά μας.

Εμβόλιμα (What is a monster?)

2009-11-12T12:03:00.005+02:00

At the time of writing this, as yet another accused goes on trial at The Hague, we are all again invited to look upon the heart of darkness. This, they say, is absolute evil: the extraordinary, unnatural force that, once in a while, imposes itself on our community – the monster.

Βut is this what a monster is? I am never sure.

As I am fond of saying, the biggest lie of our time is that we all essentially agree. Of course, we know that there are conflicts in the world, wars, crimes, and all sorts of terrible things, but somehow we always become convinced that these events happen in spite of our true nature, as a departure from normality; they are a perversion of the ‘natural’, conceptually banished to the realm of the deviant. Contemporary liberal democracy seems to have persuaded us that consensus is our true underlying state, while violence – although frequent – is merely incidental.

We unavoidably focus on this incidental violence – what Slavoj Žižek would call subjective violence – in an almost voyeuristic way, and the result is moralizing. Contemporary art is not exempted from this fallacy. Many artists have assumed the role of commentator on the ongoing spectacle, because, indeed, what else is there to do within the confines of universal agreement?

However, one might say that contemporary liberal democracy is masking its origins: it is not the greatness of humankind that made the core of humanism, but the realization that humankind is capable of greatness despite its capacity for evil. Indeed, evil was with us before anything else, and humanity – in its dual meaning of humankind and ‘humanness’ – is a darker, dirtier notion than we might hope.

One of the consequences of this blindness towards our underlying antinomies is the demise of the great narratives. Most of us do not dare to touch upon them, unfortunately not out of any sort of humility, but because they seem to us irrelevant: in a world where consensus reigns supreme, great narratives are deemed an irrelevancy, at best a retro exercise, the telling of a comforting, familiar story.

What I find particularly fascinating in the art of Vasilis Karouk is that he is not a commentator. He grapples with the great narratives as if there was no other way, as if the contemporary paradigm was not constantly pushing him in a different direction. This is also true of his latest paintings, as well as his film, Motivo, a dark, penetrating glance on the perpetual problem of division of wealth.

For Vasilis Karouk the human is a monster, but not in an incidental sense, not in the way that is defined by public moralizing or international law. The human is a monster as a part of his/her constitution. Yet, above and beyond its constitution, the human is also capable of violence as a choice, falling squarely into the Shakespearean truism that condemns him/her not to be a beast. This human monster – could it be anything else but human? – appears slowly, as the veils of looking at violence as coincidence fall away, as we travel through the narrative.

What is strange, however, is that it only becomes a monster once we become attracted to it, because, whatever else Karouk’s art might be, it is also unabashedly sincere: there is attraction lurking in the darkest places, quite different from the voyeuristic pleasure we derive from our everyday encounters with the horrors of the world. This attraction is not pleasurable; it is more akin to how it would feel to be subjected to a magnet, a relentless pull towards coming to terms with humanity at its darkest.

I feel that especially today, where morality has become an object of administrative concern, such an immersion is particularly poignant. It is confrontation with the monster that makes morality possible, not the pretention that it does not exist, or, worse, that it does exist, but it is someone else.

As I listen, in the news, to someone trying to convince me that order and normality are finally, if slowly, being restored (The last thing he pronounced was – your name.), I feel grateful for The horror! The horror!, I feel grateful that there is a narrator, that I can sense the rocking of the boat, that I can see the tranquil waterway that seems to lead into the heart of an immense darkness.

Το κείμενο γράφτηκε για την έκθεση του Βασίλη Καρούκ, "Monstrum", στη γκαλερί Akneos, Νεάπολη.

This text was written for the exhibition "Monstrum" by Vassilis Karouk, in Akneos Gallery, Naples.

Οι προτάσεις με πλάγια είναι αποσπάσματα από το "The Heart of Darkness” του Joseph Conrad.

Sentences in italics are excerpted from Joseph Conrad’s “The Heart of Darkness”.

Εμβόλιμα (Ένα video από το «Αντίδωρο»)

2009-11-10T15:24:00.001+02:00

Το video είναι της ιστολόγου Ritsa Blue. Στην ανάρτησή της βρίσκετε και φωτογραφίες, καθώς και την αφήγηση της εμπειρίας της με τη δράση του Βλάση Κανιάρη στη γκαλερί The Breeder. Τα σχόλιά σας εκεί.

Τεχνηέντως 7 Νοεμβρίου 2009

2009-11-07T11:21:00.000+02:00

Απολυτότητες

Τον τελευταίο καιρό ακούω όλο και πιο έντονα μια συζήτηση που αφορά το ποιος «έχει δικαίωμα» - ό,τι και αν σημαίνει αυτό - να κρίνει ένα έργο τέχνης. Μια ελίτ; Όλοι; Το «κοινό»; Οι «ειδικοί»;

Βρίσκω τη συζήτηση λίγο παραπλανημένη και, κυρίως, ένα δείγμα της δυσκολίας να σκεφτούμε ότι η κρίση του ενός ενδιαφερομένου και η κρίση του άλλου δεν αλληλοαποκλείονται ούτε διεκδικούν την ίδια ισχύ στο ίδιο πεδίο ούτε προσπαθούν να ανταποκριθούν σε ίδια αιτήματα. Η δε επίκληση της έννοιας του «δικαιώματος» είναι τόσο παραπλανητική που καταλήγει να είναι βλακώδης.

Ναι, την αφήγηση που ονομάζουμε «ιστορία της Τέχνης» τη γράφουμε με συγκεκριμένους όρους, που δεν ταυτίζονται με την κρίση του καθενός φιλότεχνου. Αλλά η κρίση του καθενός φιλότεχνου διαμορφώνει επίσης ένα κλίμα το οποίο η αφήγηση τελικά λαμβάνει υπόψη. (Παράδειγμα: αν ο Σαλβαντόρ Νταλί δεν ενθουσίαζε τόσο τα πλήθη, η ιστορία της Τέχνης πιθανότατα θα τον είχε καταβαραθρώσει ακόμη περισσότερο.)

Γιατί πρέπει να συζητούμε μόνο με απολυτότητες; «Την τέχνη την καταλαβαίνουν μόνο οι ειδικοί» λέει ο ένας. «Αν η τέχνη είναι καλή, τότε μιλάει σε όλους» λέει ο άλλος. Μα ούτε το ένα ούτε το άλλο ισχύει. Ούτε οι ειδικοί είναι οι μόνοι που καταλαβαίνουν (άλλο αν είναι δουλειά τους να «καταλαβαίνουν» πιο συστηματικά - κάτι που δεν κάνουν απαραιτήτως με επιτυχία) ούτε η καλή τέχνη μιλάει στον καθένα χωρίς αυτός να προσπαθήσει, να ανακαλύψει, να δεσμευθεί, να μάθει. Το μόνο που ισχύει απολύτως είναι το εξής: το να αποκτήσει κανείς περισσότερη γνώση, κακό δεν θα του κάνει. Είτε είναι ειδικός είτε όχι.

Εκκινήσεις

Και μια ειδησούλα: νέο χώρο έχει ανοίξει η γκαλερί the apartment. Στον παλιό χώρο μας είχε συνηθίσει σε χαμηλών τόνων, εξαιρετικά στοχευμένες, υψηλής ποιότητας εκθέσεις. Τον καινούργιο τον εγκαινιάζει με την έκθεση της Εμι Αβόρα «Τhe Τiger in the Τheater (From Βaroque to Superama)», η οποία θα διαρκέσει ως τις 19 Δεκεμβρίου. Καλή αρχή.

the apartment, Ιθάκης 29, Κυψέλη, www.theapartment.gr [Στη φωτογραφία: Έργο της Εμι Αβόρα / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: THE APARTMENT, ΑΘΗΝΑ]

Εμβόλιμα (How Good He Was!)

2009-11-04T17:20:00.000+02:00

Gurus of the avant-garde agreed
his canvases were strangely bare but said
how good he was at doing what he did

with strings of zeros on a faint grey grid.
Some dismissed him as a knucklehead,
but gurus of the avant-garde agreed

a style so spare was certain to succeed,
and spoke of an artistic watershed.
How good he was at doing what he did!

A few groaned, 'Arte Povera indeed!'
and damned the canvases as all but dead,
but gurus of the avant-garde agreed

the market would be very quick to feed
on strings of zeros once the word had spread
how good he was at doing what he did.

And so it proved. The dealers worked up speed,
guessing their take would rise with every bid,
since gurus of the avant-garde agreed
how good he was at doing what he did.

By DAVID MORPHET

published in TLS, October 23 2009

Τεχνηέντως 31 Οκτωβρίου 2009

2009-10-31T14:31:00.001+02:00

Ένας σχολιαστής, σε προηγούμενη ανάρτηση, μού έκανε τις εξής ερωτήσεις: «Ποιες είναι οι πιθανότητες να δουν ένα CD με δουλειά σου σε μια γκαλερί; Και, επίσης, αν το δουν και είναι πολύ μέτριες οι φωτογραφίες, αν και τα έργα ίσως να παρουσιάζουν ενδιαφέρον, πόσες πιθανότητες υπάρχουν να κάνει κάποιος έκθεση, όταν δεν έχει ξανακάνει τίποτε; Και αν κάνει έκθεση και δεν ξέρει κανέναν, πόσο επηρεάζει ότι δεν θα έρθει κανένας γνωστός του εκεί, γιατί δεν έχει;».

Απάντηση Ι

Οι πιθανότητες να δουν ένα CD με τη δουλειά σου σε μια γκαλερί είναι λίγες, αν απλώς το στείλεις ή εμφανιστείς μια μέρα χωρίς καμία σύσταση. Αλλά δεν είναι ανύπαρκτες. Συνεπώς δεν θα συμβούλευα κάποιον να μην μπει στον κόπο.

Απάντηση ΙΙ

Οι φωτογραφίες δεν θα έπρεπε να είναι μέτριες. Αλλά μεγαλύτερη σημασία έχει να υπάρχει επαρκής πλαισίωση για τη δουλειά, ακόμη και ένα κείμενο του ίδιου του καλλιτέχνη. (Ενστάσεις του τύπου «η τέχνη μιλάει από μόνη της» είναι παιδικές ασθένειες - ασχέτως αν ορισμένοι δεν τις ξεπερνούν ποτέ.)

Απάντηση ΙΙΙ

Δεν υπάρχουν πολλές πιθανότητες να κάνει κάποιος έκθεση, όταν δεν έχει ξανακάνει τίποτε. Ειδικά αν η τακτική του είναι να εμφανίζεται άνευ συστάσεων σε επαγγελματίες οι οποίοι έχουν σφιχτά εκθεσιακά προγράμματα, αρκετούς καλλιτέχνες που εκπροσωπούν ήδη και περιορισμένο χρόνο. Το παράπονο «μα πώς θα κάνω ποτέ κάτι, αν δεν μου δίνει κανένας σημασία;» είναι εύλογο αλλά, προφανώς, δεν αντανακλά μια απόλυτη κατάσταση: νέοι καλλιτέχνες εμφανίζονται συχνά. Απλώς είναι δύσκολο. Όπως πολλά πράγματα.

Απάντηση ΙV

Δεν πειράζει αν δεν ξέρουμε κανέναν για να τον καλέσουμε στα εγκαίνιά μας. Καλύτερα η γκαλερί να έχει πελατολόγιο παρά ο καλλιτέχνης πολλούς φίλους που θα έρθουν για να μεθύσουν. Γενικώς, παρά τις αντίθετες φήμες, τα εγκαίνια είναι η λιγότερο σημαντική στιγμή μιας έκθεσης - ειδικά μιας ατομικής. Σημασία έχει ποιοι έρχονται πριν (οι συλλέκτες) και μετά τα εγκαίνια (οι σοβαροί θεατές).

Και, φυσικά, θα μπορούσε πάντα κανείς να προσπαθήσει να ξεκινήσει μια συζήτηση με κάποιον άλλον, προτού στείλει τη δουλειά του οπουδήποτε. Οι συστάσεις προκύπτουν λόγω σχέσεων, όχι οι σχέσεις λόγω συστάσεων. Τις περισσότερες φορές.

(Εν τω μεταξύ, θα σύστηνα να διαβάσει κανείς το «Ρainted Word» του Τομ Γουλφ. Βοηθάει όσο λίγα βιβλία στο να αναπτύξει κανείς την απαραίτητη ασέβεια προς έναν χώρο που, ενώ υποτίθεται ότι είναι προοδευτικός, ριζοσπαστικός και ατρόμητος, στην πραγματικότητα είναι συντηρητικός, αντιδραστικός και τρομοκρατημένος.)

[Στη φωτογραφία: Το εξώφυλλο της 1ης έκδοσης του «Ρainted Word» (Farrar, Straus and Giroux, Νew Υork, 1975) του Τομ Γουλφ.]

Εμβόλιμα (η Μπιενάλε της Αθήνας στο Mind Radio)

2009-10-31T04:51:00.004+02:00

Προχθές, ο Poka-Yio κι εγώ κάναμε μια ωραία συζήτηση με τα παιδιά του Mind Radio. Η playlist ήταν του Ilios. Για όποιον έχει όρεξη (και χρόνο), ιδού η ηχογράφηση.

Τεχνηέντως 24 Οκτωβρίου 2009

2009-10-24T01:28:00.000+03:00

Πολιτικά μη ορθές παρατηρήσεις...

Η Μπιενάλε του καλλιτεχνικού διευθυντή Ντάνιελ Μπίρνμπαουμ αποτελεί ένδειξη ότι «δυτικός» γίνεται σταδιακά η πιο ανίσχυρη καλλιτεχνική ταυτότητα που μπορεί να έχει ένας καλλιτέχνης.
Οι χαμηλοί τόνοι είναι η νέα έπαρση. Η «μετα-έπαρση», θα έλεγε κανείς.
Το ιταλικό εθνικό περίπτερο – με αφορμή τα 100 χρόνια από το Φουτουριστικό Μανιφέστο – είναι αφιερωμένο στον ηγέτη του κινήματος Φιλίπο Τομάζο Μαρινέτι. «Αυτό δεν είναι αφιέρωμα στον Μαρινέτι» είπε ο συνταξιδευτής, επιμελητής Χ. Μαρίνος. «Είναι αφιέρωμα στον Μπερλουσκόνι».
Τα εθνικά περίπτερα της Γαλλίας, της Μ. Βρετανίας και της Γερμανίας στέκουν με τις πύλες τους να αντικρύζουν η μία την άλλη, σε ένα «π», σχηματίζοντας μια δική τους αυλή. Κάπου εδώ καταλαβαίνει κανείς ότι η είδηση του θανάτου του ευρωπαϊκού εθνικισμού ήταν μια υπερβολή.
Μπορεί η «Πείνα» του Στιβ Μακ Κουίν να ήταν σπουδαία αλλά η ταινία που δείχνει στο βρετανικό εθνικό περίπτερο είναι από τα πιο πληκτικά πράγματα που έχω δει ποτέ. Σαν να το περίμενα, διότι, μπαίνοντας, ευχόμουν να επρόκειτο για τον άλλο Στιβ Μακ Κουίν, τον πραγματικά διάσημο, εκείνον που έπαιζε στο «Getaway».

...για την 53η Μπιενάλε της Βενετίας

Το ελληνικό εθνικό περίπτερο δεν μπάζει νερά. Για πρώτη φορά κάποιος κατάλαβε ότι η ανέχεια ως προϋπόθεση της καλλιτεχνίας είναι μοντερνιστικός μύθος και σκότωσε το φάντασμα του Βαν Γκογκ.
Χορταστικός ο Λουκάς Σαμαράς. Σαν αμερικανικό μουσείο.
Τα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα συμμετέχουν για πρώτη φορά με δικό τους εθνικό περίπτερο, στο τέλος του Αρσενάλε. Είναι καταπληκτικό φαινόμενο αυτή η καλλιτεχνική ανάπτυξη χωρίς καλλιτεχνική ανάπτυξη.
Δεν ξέρω αν ήταν μια παρασκηνιακή διπλωματική νίκη του πρώην υπουργού πολιτισμού και νυν υποψηφίου για το ύπατο αξίωμα της Ν.Δ., πάντως η χώρα που εκπροσωπείται στη Μπιενάλε της Βενετίας λέγεται «Π.Γ.Δ.Μ.».
Η κοινή έκθεση στα περίπτερα της Δανίας και των Βορείων Χωρών ξεπέρασε κάθε άλλη συμμετοχή, είτε στις εθνικές εκπροσωπήσεις είτε στη διεθνή έκθεση. Σε επιμέλεια των Ελμγκριν & Ντράγκσετ, με έργα δικά τους και άλλων, υπό τον τίτλο «Οι συλλέκτες», μίλησαν για την ισχύ και τη ματαιοδοξία με υπέροχη αυθάδεια.
Αλλά το εθνικό περίπτερο των ΗΠΑ έχει την καλύτερη ράμπα ΑΜΕΑ σε όλη τη Βενετία.

[Στη φωτογραφία: Ελμγριν & Ντράγκσετ, «Θάνατος ενός συλλέκτη» (2009), έξω από το εθνικό περίπτερο των Βορείων Χωρών.]

Τεχνηέντως 17 Οκτωβρίου 2009

2009-10-17T15:54:00.000+03:00

Όμορφα και τρομερά

«Το Ομορφο δεν είναι παρά η αρχή του Τρομερού» είναι ο τίτλος της ομαδικής έκθεσης που φιλοξενείται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Μονή Λαζαριστών από σήμερα ως τις 10 Ιανουαρίου 2010, με τη συμμετοχή των καλλιτεχνών Νίκου Βαρυτιμιάδη, Ράνιας Εμμανουηλίδου, Μαριάννας Ιγνατάκη, Διονύση Καβαλλιεράτου, Βασίλη Πάτμιου Καρούκ, Χάρη Κοντοσφύρη, Ειρήνης Μίγα, Αλκη Μπούτλη, Διαμαντή Σωτηρόπουλου, Αλέξανδρου Τζάννη, Στέλιου Φαϊτάκη, Δημήτρη Φουτρή, Αλέξανδρου Ψυχούλη κ.ά. Την επιμελείται ο Απόστολος Καλφόπουλος, ο οποίος έχει επιλέξει έργα που, όπως σημειώνει, «εκπέμπουν μια σκοτεινή και μελαγχολική ομορφιά· καλλιτέχνες που, εκ πρώτης, φαίνεται να συνομιλούν με την αισθητική του goth, τον ρομαντισμό, το μπαρόκ και το γκροτέσκο. Πιο συγκεκριμένα, οι 25 συμμετέχοντες καλλιτέχνες έχουν κληθεί να δημιουργήσουν πρωτότυπα έργαδιερευνώντας τις σχέσεις που μπορεί να έχει το έργο τους με εκφάνσεις του τρομερού και του ανοίκειου στη λαϊκή παράδοση». Στην έκθεση, εκτός από τα πρωτότυπα έργα των καλλιτεχνών, παρουσιάζονται και τα αντικείμενα και τεχνουργήματα λαϊκής τέχνης τα οποία παραχωρήθηκαν για τον σκοπό αυτόν από οκτώ λαογραφικά μουσεία και συλλογές και έξι πολιτιστικούς συλλόγους από όλη την Ελλάδα.

Η έκθεση πλαισιώνεται από ημερίδα, αύριο (ώρα έναρξης: 11.00), με τη συμμετοχή των ιστορικών τέχνης, λαογράφων, κοινωνικών ανθρωπολόγων, ψυχαναλυτών και αρχιτεκτόνων Νάντιας Αργυροπούλου, Λίας Γυιόκα, Γιάννη Κιουρτσάκη, Αίγλης Μπρούσκου, Πάνου Πανόπουλου, Ελεωνόρας Σκουτέρη-Διδασκάλου, Μιράντας Τερζοπούλου, Γιώργου Τζιρτζιλάκη και Κασσιανής Φελέκη.

Δεν ξέρω, προφανώς, πώς θα είναι η έκθεση, το θέμα όμως ακούγεται πολύ ελκυστικό. Αν και μου δημιουργείται η αίσθηση ότι ένα τέτοιο θέμα, από μια άποψη, υπονομεύεται από το γεγονός ότι η έκθεση δεν είναι διεθνής. Θέλω να πω, αν αναζητεί κανείς καλλιτέχνες που «φαίνεται να συνομιλούν με την αισθητική του goth, τον ρομαντισμό, το μπαρόκ και το γκροτέσκο», δεν είναι κρίμα να μην είναι ο Γιαν Φαμπρ κάπου εκεί; Και δεν θα ήταν καλό για έλληνες - και δη σχετικά νέους - καλλιτέχνες να σταθούν δίπλα του;

[Στη φωτογραφία: Still από την ταινία «Μotivo» του Βασίλη Καρούκ, ο οποίος συμμετέχει στην έκθεση «Το Ομορφο δεν είναι παρά η αρχή του Τρομερού» / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: LΟRΑΙΝΙ ΑLΙΜΑΝDΙRΙ-GΑΖΟΝRΟUGΕ, ΑΘΗΝΑ]

Τεχνηέντως 10 Οκτωβρίου 2009

2009-10-10T22:26:00.004+03:00

Βραβεία

Ειδήσεις αυτή την εβδομάδα από τον αγγλοσαξονικό κόσμο: Η έκθεση του Βραβείου Τurner 2009 άνοιξε. Φιλοξενείται στην Τate Βritain του Λονδίνου ως τις 3 Ιανουαρίου 2010. Υποψήφιοι για το εφετινό βραβείο είναι οι Ρότζερ Χάιορνς, Ενρίκο Νταβίντ, Λούσι Σκάερ και Ρίτσαρντ Ράιτ. Η κριτική επιτροπή αποτελείται από τους Τσαρλς Εσε, διευθυντή του Van Αbbemuseum του Αϊντχόφεν, Μαριέλα Φρόστραπ, συγγραφέα, Τζόναθαν Τζόουνς, κριτικό τέχνης του «Guardian», Αντρια Σλίκερ, διευθύντρια της Τριενάλε του Φόλκστοουν, και Στίβεν Ντούτσαρ, διευθυντή της Τate Βritain. Ο νικητής θα ανακοινωθεί στις 7 Δεκεμβρίου.

Το Βραβείο Τurner θεσπίστηκε το 1984 από την Τate και τους Πάτρωνες της Νέας Τέχνης. Απονέμεται ετησίως σε έναν «καλλιτέχνη κάτω των 50 που εργάζεται στο Λονδίνο, για μια εξέχουσα έκθεση ή άλλη παρουσίαση του έργου του» και συνοδεύεται από αμοιβή 20.000 στερλινών. Ανάμεσα στους νικητές του παρελθόντος είναι οι Γκίλμπερτ & Τζορτζ το 1986, η Ρέιτσελ Γουάτριντ το 1993, ο Αντονι Γκόρμλεϊ το 1994, ο Ντέιμιεν Χερστ το 1995 και ο Κρις Οφίλι το 1998. Πολλοί λένε ότι το βραβείο έχει παρακμάσει σε σχέση με την εποχή των μεγάλων αστέρων της Νέας Βρετανικής Τέχνης. Μάλλον έχουν δίκιο. Ολα τα νέα κάποτε παλιώνουν.

Αγορές

Παραμένουμε στο Λονδίνο: Μία εβδομάδα μετά το Βραβείο Τurner ανοίγει και το Frieze Αrt Fair στο Ρίτζεντς Παρκ του Λονδίνου, από τις 15 ως τις 18 Οκτωβρίου. Το εφετινό Frieze συγκεντρώνει 164 γκαλερί από 30 χώρες, συμπεριλαμβανομένων ισχυρών παικτών, όπως οι Gagosian, Gladstone, Μarian Goodman, Victoria Μiro, Εmmanuel Ρerrotin, Εva Ρresenhuber, Waddington, White Cube, κ.ά., αλλά και νέων προσπαθειών, όπως οι ΑΜΡ (Αθήνα) και Rodeo (Κωνσταντινούπολη).

Συλλογές

Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, όπως μας πληροφορεί το Νew Μuseum της Νέας Υόρκης, προγραμματίστηκε τελικά η πρώτη έκθεση της Συλλογής Δάκη Ιωάννου στις ΗΠΑ για τον Φεβρουάριο του 2010. Πρόκειται για τη συνέχεια των παρουσιάσεων της συλλογής - πάντοτε με νέες αναγνώσεις - σε διάφορες χώρες, όπως συνέβη με τις εκθέσεις «Τranslation» στο Ρalais de Τokyo του Παρισιού και «Dream and Τrauma» στην Κunsthalle και στο ΜUΜΟΚ της Βιέννης. Βέβαια, εδώ υπάρχει μια διαφορά: την έκθεση θα επιμεληθεί ο Τζεφ Κουνς.

[Στη φωτογραφία: Αποψη εγκατάστασης του Ρότζερ Χάιορνς, ο οποίος θεωρείται φαβορί για το Βραβείο Τurner 2009 / ΑΡ/ΑLΑSΤΑΙR GRΑΝΤ]

Εμβόλιμα (Μη με εμπιστεύεσαι)

2009-10-04T15:43:00.002+03:00

Εκτός από ημέρα εκλογών, σήμερα είναι και Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων. Πέραν του διασκεδαστικού, ηπίως ρατσιστικού (σε βάρος των ζώων) συνειρμού και πέραν της σχεδόν ανυπόφορης, πλέον, μόδας να υπάρχει μια «παγκόσμια ημέρα» για το καθετί, που δεν σημαίνει και πολλά πράγματα για τους περισσότερους, η σημερινή προτροπή για αγάπη και φροντίδα προς την πανίδα που μας περιβάλλει και με την οποία έχουμε βαθιές, πανάρχαιες σχέσεις, κάνει την εμφάνισή της εν μέσω μιας μάλλον αντίξοης συγκυρίας: πρόσφατα θλιβερά περιστατικά έχουν αναζωπυρώσει τη συζήτηση για την κακοποίηση των ζώων, ιδιαίτερα καθ' ότι συνοδεύτηκαν από την άνευ προηγουμένου δημοσιότητα που προσφέρει το Διαδίκτυο.

Ένα από αυτά ήταν μια επίδειξη ενός νεαρού φαντάρου, ο οποίος δελέασε ένα γατάκι να τον πλησιάσει προσφέροντάς του φαγητό και στη συνέχεια το κλώτσησε βίαια. Το βίντεο με το κατόρθωμά του το ανέβασε στο Facebook (ήταν διαθέσιμο και στο YouTube αλλά όταν το ξαναέψαξα δεν μπόρεσα να το βρω - μπορείτε πάντως να το δείτε στα βίντεο που διατηρεί στο Facebook το adespoto.gr), ξεσηκώνοντας φυσικά θύελλα οργισμένων αντιδράσεων από φιλόζωους. Λίγες ημέρες αργότερα ένας άλλος νεαρός εμφάνισε και αυτός στο Facebook φωτογραφίες όπου φαινόταν να έχει κόψει τα αφτιά ενός σκυλιού με μαχαίρι ή ψαλίδι.

Το γεγονός ότι και οι δύο θέλησαν να διεκδικήσουν εύσημα για τους βασανισμούς αναρτώντας τα τεκμήρια στο Διαδίκτυο υποδεικνύει ίσως συμπεριφορές πολύ πιο ειδεχθείς από την απλή βλακεία. Και αν μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πιστέψει ότι πρόκειται για δύο μεμονωμένα περιστατικά, ας το ξανασκεφτεί. Έστω και αν είναι αλήθεια ότι η κακοποίηση των ζώων ήταν πάντα υπαρκτή, απλώς τώρα δημοσιοποιείται περισσότερο, η εμφάνιση μιας τάσης για επίδειξη και εμπορία των τεκμηρίων από τέτοιες πράξεις είναι μάλλον σχετικά νέο φαινόμενο. Εικόνες και βίντεο από κυνομαχίες διακινούνται ευρέως, ενώ μια νέα μόδα με το όνομα «crush videos» έχει αρχίσει να προκαλεί ανησυχία: πρόκειται για σύντομα φιλμάκια όπου γυναίκες με ψηλοτάκουνα παπούτσια πατούν, βασανίζουν και σκοτώνουν μικρά ζώα. Φαίνεται ότι η αγορά για τέτοιου είδους υλικό ολοένα διευρύνεται.

Οι περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχουν νόμους που απαγορεύουν την κακοποίηση των ζώων. Η εμπορία απεικονίσεων της κακοποίησης, ωστόσο, είναι ένα πολύ πιο περίπλοκο ζήτημα, όπως φαίνεται και από μια υπόθεση εμπορίας βίντεο με κυνομαχίες που έχει φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ και έχει προκαλέσει μια μάλλον απρόσμενη διαμάχη. Πρόκειται για την υπόθεση του Ρόμπερτ Στίβενς, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε 37 μήνες φυλάκισης βάσει του ομοσπονδιακού νόμου των ΗΠΑ, σύμφωνα με τον οποίο δεν απαγορεύεται μόνο η κακοποίηση ζώων αλλά και η εμπορία απεικονίσεων κακοποίησης ζώων. Το σκεπτικό είναι προφανές: η διακίνηση εικόνων τέτοιου είδους δυσχεραίνει την αντιμετώπιση φαινομένων κακοποίησης, ενώ η εμπορία μπορεί ακόμη και να την ενθαρρύνει. Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ θα συνεδριάσει για την υπόθεση την Τρίτη 6 Οκτωβρίου.

Στο μεταξύ, ωστόσο, αιτήματα για την αναίρεση της ποινής έχουν ήδη κατατεθεί στο δικαστήριο από έναν κλάδο που μάλλον αγαπά να μας θυμίζει ότι τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα από όσο φανταζόμαστε. Εκστρατεία όχι ακριβώς για την υπεράσπιση του Ρόμπερτ Στίβενς αλλά για την κατάργηση της απαγόρευσης των απεικονίσεων έχει ξεκινήσει η CAA (College Art Association), ένας συνασπισμός πολιτιστικών φορέων και καλλιτεχνών που αριθμεί ως μέλη του πάνω από 2.000 ιδρύματα, μεταξύ των οποίων μουσεία και σχολές καλών τεχνών, καθώς και πάνω από 14.000 καλλιτέχνες, ιστορικούς τέχνης, επιμελητές κ.ά.

Είναι γνωστό το τι έχει υπόψη της η CAA. Ας θυμηθούμε το σκάνδαλο που είχε προκαλέσει η εικόνα του φόνου διαφόρων ζώων με σφυρί σε μια φάρμα στο Μεξικό, τον οποίο είχε κινηματογραφήσει ο γαλλοαλγερινός καλλιτέχνης Αντέλ Αμπντεσεμέντ. Το Ινστιτούτο Τεχνών του Σαν Φρανσίσκο ακύρωσε έκθεση με τα έργα αυτά, τα οποία τιτλοφορούνται «Μη με εμπιστεύεσαι», λίγο προτού εγκαινιαστεί, τον Μάρτιο του 2008, έπειτα από διαμαρτυρίες φιλοζωικών οργανώσεων. Λίγο αργότερα παρόμοια προβλήματα αντιμετώπισε το Ιδρυμα Σαντρέτο Ρε Ρεμπαουντένγκο του Τορίνο, το οποίο ωστόσο τα εξέθεσε, αντιστεκόμενο σε σφοδρές πιέσεις και διάφορες απειλές, μεταξύ των οποίων και αυτή ενός ανώνυμου οικολόγου που δήλωσε ότι «θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες παρά να σφάζονται έξι ζώα».

Τα παραδείγματα, φυσικά, δεν τελειώνουν εκεί. Καλλιτέχνες όπως ο Μάρκο Εβαρίστι ή οι Όντρεϊ Μπρόντι και Κρίστοφερ Πετάου έχουν πλειστάκις προκαλέσει αντιδράσεις με ανάλογα έργα, ενώ ποιος δεν θυμάται τον - ανεπιβεβαίωτο - θάνατο του σκυλιού στο περιβόητο έργο του Γκιγέρμο Βάργκας Αμπακούκ, «Είσαι ό,τι διαβάζεις»; Ο διάσημος βέλγος καλλιτέχνης Βιμ Ντελβουά εδώ και χρόνια διατηρεί μια φάρμα με γουρούνια στην Κίνα. Τα εκτρέφει με μεγάλη φροντίδα και ζωγραφίζει επάνω τους με τατουάζ. Πολλοί αγοραστές επιλέγουν να αφήσουν το «έργο τους» να μεγαλώσει στη φάρμα, ενώ άλλοι ζητούν να σφαχτεί το γουρούνι τους ώστε να κορνιζαριστεί το δέρμα του. Ο ίδιος ο Ντελβουά ενίοτε παρουσιάζει τα ζωγραφισμένα γουρούνια βαλσαμωμένα, ως γλυπτά, ενώ οι τιμές των γουρουνιών αγγίζουν τις 160.000 δολάρια.

Βέβαια, ο αμερικανικός νόμος που απαγορεύει τις απεικονίσεις κακοποίησης ζώων περιλαμβάνει την εξαίρεση «εκτός αν διαθέτουν σοβαρή αξία, συμπεριλαμβανομένης καλλιτεχνικής αξίας». Αλλά, όπως σωστά επισημαίνει η CAA, είναι μάλλον δύσκολο να υποθέσει κανείς ότι το «κοινό», είτε γενικώς ως «κοινή γνώμη» είτε ειδικώς ως ένορκοι στο δικαστήριο, θα μπορούσε να δει «σοβαρή αξία» σε έργα όπως του Αμπντεσεμέντ ή του Ντελβουά. Πέραν του προφανούς παραλογισμού να επιτρέπονται απεικονίσεις κακοποίησης ανθρώπων αλλά όχι ζώων, τον οποίο μια υπολογίσιμη μερίδα της «κοινής γνώμης» βρίσκει αποδεκτό, με τον ίδιο τρόπο που ανατριχιάζει σε μια ταινία όταν σκοτώνεται ένα σκυλάκι αλλά όχι όταν ακρωτηριάζονται είκοσι άνθρωποι, η αλήθεια είναι ότι συχνά η πολύ δικαιολογημένη οργή απέναντι στην κακοποίηση των ζώων μεταστρέφεται σε αντιδράσεις ασύλληπτης δυσαναλογίας και υπερβολής, σαν τον ανωτέρω οικολόγο που θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες, ή σαν αυτές οι οποίες φτάνουν να παρομοιάζουν τον Αμπντεσεμέντ με «ναζιστή που, όπως και αυτοί, απλώς ακολουθεί διαταγές». Περιττό, επίσης, να αναφέρει κανείς ένα από τα πλέον διαπιστωμένα φαινόμενα στην ιστορία της τέχνης, ότι δηλαδή τα κριτήρια του «κοινού» _ όποιο και αν είναι αυτό _ δεν είναι πάντοτε ενδεικτικά της θέσης που επιφυλάσσει η ιστορία για ένα δημιούργημα και σε καμία περίπτωση μια τέτοια «δημοκρατικότητα» δεν θα έπρεπε να διαθέτει αποφασιστική δύναμη σε σχέση με τη δημιουργία ή μη των έργων τέχνης.

Από την άλλη, ο αντίλογος δεν στερείται λογικής: Γιατί πρέπει οι καλλιτέχνες να φτιάχνουν τέτοια έργα; Δεν μπορούν απλώς να αποφεύγουν τέτοιες κακοτοπιές; Δεν έχει μεγαλύτερη σημασία να προστατεύονται τα ζώα από την όποια επιβάρυνση μπορεί να σημαίνει η εμπορία απεικονίσεων της κακοποίησής τους, από τη δυνατότητά μας να βλέπουμε τέτοιες απεικονίσεις με «σοβαρή αξία»;

Με μια λέξη: Όχι. Οι λόγοι είναι πολλοί, αλλά ο κυριότερος που προβάλλεται ως επιχείρημα από την CAA, η περίφημη «ελευθερία της έκφρασης», δεν είναι ο πιο σημαντικός. Και αυτό γιατί είναι πολύ δύσκολο να αντιτάξεις στην επέλαση απαγορεύσεων, που αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατιών, το δικαίωμα κάποιου να «εκφραστεί», όταν μπορεί να τεκμηριωθεί ότι η «έκφραση» ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρές βλάβες.

Ο σημαντικότερος λόγος είναι η δυνατότητα της γλώσσας να αυτοανατρέπεται - κάτι που δεν έχει να κάνει μόνο με την τέχνη. Μια αναπαράσταση, εικαστική, λεκτική ή άλλη, κοινώς οποιοδήποτε είδος λόγου, λειτουργεί με πολύ διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο αναγιγνώσκεται. Καλό παράδειγμα είναι οι συγκρούσεις για το λεγόμενο hate speech, οι οποίες κατά τη δεκαετία του 1990 γεννήθηκαν από τις νομοθετικές προσπάθειες σε διάφορες χώρες να απαγορευθεί η ρητορική μίσους κατά μειονοτήτων, φυλετικών, σεξουαλικών κ.ά. Στο πλαίσιο ωστόσο της υποκουλτούρας διαφόρων κοινοτήτων μαύρων στις ΗΠΑ, η απαξιωτική - και νομικά απαγορευμένη - λέξη «nigger» προσέλαβε ολωσδιόλου άλλη λειτουργία: για τους μαύρους που την οικειοποιήθηκαν ήταν δήλωση συνείδησης ταυτότητας και φορέας χειραφέτησης, ενδυνάμωσης στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινότητας η οποία τους απαξιώνει. Το ίδιο θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς και στη χρήση απεικονίσεων με σφαγμένες φάλαινες στην εκστρατεία κατά της φαλαινοθηρίας: το εργαλείο του ακτιβισμού προκύπτει από τη δυνατότητα της εικόνας να λειτουργήσει ανατρεπτικά. Ποιος αισθάνεται ότι τέτοιες εικόνες προάγουν ή ενθαρρύνουν τη φαλαινοθηρία;

Το έργο τέχνης δύναται να χρησιμοποιήσει μια εικόνα με συγκρίσιμο, αν και ακόμη πιο ισχυρό, τρόπο: δεν υπάρχουν πολλές πιο συγκλονιστικές ματιές όχι μόνο στην κακοποίηση αλλά γενικότερα στη βία από το περίφημο βίντεο του Αντέλ Αμπντεσεμέντ. Ένας νόμος που το απαγορεύει δεν περιορίζει απλώς την ελευθερία της έκφρασης αλλά θεσμίζει ως γενικό κανόνα την άγνοια για τη λειτουργία της γλώσσας και, κατ' επέκταση, του ανθρώπινου πολιτισμού, η οποία μπορεί να είναι αναπόφευκτα αποδεκτή ως χαρακτηριστικό της «κοινής γνώμης», είναι όμως απαράδεκτη ως επίσημη, νομική ρύθμιση μιας κοινωνίας.

Δεν θα μου προκαλέσει έκπληξη αν τις ανωτέρω σκέψεις κάποιοι τις εκλάβουν ως έλλειμμα φιλοζωίας. Ποιος είπε ποτέ ότι οι φανατισμοί δεν μπορούν να βασίζονται σε καλές προθέσεις; Δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι η λογική, η ορθολογική αντιμετώπιση των προτεραιοτήτων, ή και η κάπως αιρετική, ομολογουμένως, πεποίθηση ότι απολυτότητες όπως το Άρθρο 13.2 της Διεθνούς Διακήρυξης των Δικαιωμάτων των Ζώων («Κάθε σκηνή βίας στην τηλεόραση και το σινεμά, με θύματα ζώα πρέπει να απαγορευτεί και μόνο οι σκηνές που έχουν σκοπό να ενημερώσουν για τα δικαιώματα των ζώων οφείλουν να προβάλλονται.») αποτελούν οι ίδιες βία κατά της γνώσης, της δημιουργίας και του στοχασμού, δεν μπορεί εύκολα να αντιπαρέλθει τη φανατική «σοβαρότητα», την αλλοτριωμένη μονομανία που φανερώνεται σε δηλώσεις όπως αυτού που «θα προτιμούσε να δει να βιάζονται έξι γυναίκες παρά να σφάζονται έξι ζώα». Γι’ αυτό και, όταν βρίσκομαι αντιμέτωπος με τέτοιου είδους φωνασκίες, απλώς κλείνω τα μάτια και θυμάμαι τη συγκλονιστική ρήση του Φράνσις Μπέικον: «Imagination was given to man to compensate him for what he is not; a sense of humor to console him for what he is.»

Η οποία, με τη σειρά της, μου φέρνει στο νου εκείνη τη διαφήμιση του Sky Sports από το 2006. Έψαξα και τη βρήκα:

Μια λίγο πιο σύντομη εκδοχή του κειμένου αυτού δημοσιεύεται στο σημερινό Βήμα της Κυριακής.

Ένα πολύ ωραίο κείμενο-απάντηση στο blog του Αθήναιου: «Γράμμα από την Αθήνα - Μια εικόνα χίλιες λέξεις»

Τεχνηέντως 3 Οκτωβρίου 2009

2009-10-03T12:36:00.000+03:00

Υπουργεία

Πρώτα ανέλαβε ο ο ίδιος ο κ. Καραμανλής. Το γεγονός δεν σήμανε και πολλά πράγματα, αν εξαιρέσει κανείς τη συνακόλουθη σχετική αδυναμία της αναπληρώτριας κας Φάνης Πάλλη-Πετραλιά και του υφυπουργού κ. Τατούλη να αντιπαρέλθουν τη δράση του Γ.Γ. κ. Ζαχόπουλου. Στη συνέχεια ήλθε ο κ. Βουλγαράκης. Έφερε, όπως και το κάνουμε, έναν δυναμισμό, κάτι από αέρα «επιχειρηματικότητας». Άφησε πίσω μόνο τον αέρα και έφυγε γρήγορα προς μια κατεύθυνση πιο δεκτική στην επιχειρηματικότητα (και τελικά προς μια άλλη, ακόμη πιο δεκτική). Και κατέφθασε ο κ. Λιάπης. Κατόρθωσε να προεδρεύσει της πτώσης του κ. Ζαχόπουλου (ζητώ συγγνώμη για το αναπόφευκτο λογοπαίγνιο). Πέραν αυτού, ήταν ευγενικός και ανέδιδε αέρα (και αυτός!) καλλιέργειας, προσόντα επιθυμητά σε μια τέτοια θέση, ασφαλώς, αλλά επ΄ ουδενί επαρκή. Κατόρθωσε και κάτι ακόμη: στη θέση του κ. Ζαχόπουλου έφερε τον κ. Δραβίλλα , με τεχνοκρατική (με την καλή έννοια) πείρα, πραγματιστή, ικανό και αποφασισμένο, ο οποίος βρέθηκε μεμιάς να κολυμπά στα απόνερα της πτώσης. Προτού καλά καλά δρομολογηθεί το οτιδήποτε, ο κ. Λιάπης αντικαταστάθηκε από τον κ. Σαμαρά, ο οποίος είχε την τύχη να πρωτοστατήσει στα εγκαίνια του νέου κοσμήματος της Αθήνας. Και τώρα, les jeux sont faits.

Θα έλεγα να πιστώσουμε σε όλους - συμπεριλαμβανομένου, χάριν συζητήσεως, του κ. Ζαχόπουλου - άριστες προθέσεις. Γίνεται, ωστόσο, να αλλάζουμε τέσσερις υπουργούς Πολιτισμού και δύο γενικούς γραμματείς σε τεσσερισήμισι χρόνια; Αντιλαμβάνομαι το επιχείρημα της Αριστεράς ότι η επιθυμία για «σταθερότητα» ενισχύει τα δύο μεγάλα κόμματα, στηρίζει τον δικομματισμό και πάει λέγοντας, αλλά λίγη σταθερότητα δεν είναι άραγε απαραίτητη; Ειδικά σε ένα σύστημα τόσο βαθιά κρατικιστικό και προσωποπαγές, όπου αν δεν επιληφθεί ο υπουργός δεν αλλάζει ούτε λάμπα;

Απεργίες

Ας μη νομίζουμε, πάντως, ότι είμαστε οι μόνοι με προβλήματα συντονισμού. Η είδηση έρχεται από τη Βενετία, όπου η «μητέρα όλων των Μπιενάλε» αντιμετωπίζει την απεργία και τις διαδηλώσεις των υπαλλήλων της διοργάνωσης, τα αιτήματα των οποίων περιλαμβάνουν την καταβολή οφειλόμενων υπερωριών και την αντιμετώπιση της εργασιακής ανασφάλειας. Η αρχή της σύγκρουσης εντοπίζεται στην απόφαση της διοίκησης της Μπιενάλε να αντικαταστήσει τις μηνιαίες ως τριμηνιαίες συμβάσεις των υπαλλήλων με τριήμερες, προκειμένου να εξασφαλισθεί απλώς η εγκατάσταση της έκθεσης τον περασμένο Ιούνιο. Ακούγεται γνώριμο, όχι; Αλλά, θα μου πείτε, αν θέλαμε να πάρουμε μαθήματα οργάνωσης και αποτελεσματικότητας, ίσως η Ιταλία να μην είναι ο καλύτερος δάσκαλος...

[Στη φωτογραφία: Η πρόσοψη του ελληνικού περιπτέρου στην Μπιενάλε της Βενετίας, όπου εφέτος εξέθεσε την εγκατάστασή του «Ρaraxena» ο Λουκάς Σαμαράς - ο οποίος δεν είναι συγγενής τού κατά σειρά τελευταίου υπουργού Πολιτισμού.]

Τεχνηέντως 26 Σεπτεμβρίου 2009

2009-09-26T17:26:00.002+03:00

Ριζοσπαστισμοί

Ενα εξαιρετικά ενδιαφέρον τόλμημα έπεσε στην αντίληψή μου προ ημερών. Η ιδέα είναι του σκηνοθέτη Κωνσταντίνου Πιλάβιου. Μεταφράζω από το ιστολόγιό του: «Θα είμαι σύντομος. Αν πάει καλά, θα γράψουμε ιστορία. Θέλω να παραγάγω μια μικρού μήκους ταινία για το Διαδίκτυο, η οποία θα είναι διαθέσιμη σε όλους και σε οποιαδήποτε μορφή. Χρειάζεται να συγκεντρώσουμε 35.000 ευρώ σε 26 ημέρες». Ο σκηνοθέτης έχει ξεκινήσει λοιπόν έναν διαδικτυακό έρανο, με στόχο να συμμετάσχουν οι τελικοί αποδέκτες της ταινίας, το κοινό, στην παραγωγή της. Κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να συνεισφέρει με όποιο ποσό θέλει και μόνο αν καλυφθεί ο τελικός στόχος των 35.000 ευρώ θα μεταβιβαστεί το κονδύλι στον σκηνοθέτη.

Περιττό να πει κανείς ότι η ιδέα αυτή - άσχετα με την έκβαση του εγχειρήματος - έχει τρομερό ενδιαφέρον σε σχέση με τις συζητήσεις που γίνονται για την «εκπροσώπηση» των καλλιτεχνών και το αίτημα «εκδημοκρατισμού» της διακίνησης των έργων. Για την ώρα είναι μια μεμονωμένη ιδέα αλλά η ριζοσπαστική δυναμική της είναι προφανής.

Επαγγελίες

Σε πιο γνώριμο έδαφος, «...στην ευλογημένη γη της επαγγελίας» τιτλοφορεί τη νέα έκθεσή του ο Στέλιος Φαϊτάκης. Στον άψογα ανακαινισμένο χώρο της γκαλερί Τhe Βreeder, ο Φαϊτάκης ξεδιπλώνει τη ζωγραφική του με μεγαλύτερη άνεση απ΄ ό,τι στην προηγούμενη, μικρή γκαλερί της οδού Ευμορφοπούλου. Δεν ξέρω αν παραμένει street artist (και αν είχαν ποτέ δίκιο όσοι τον κατέτασσαν εκεί), πάντως είναι ένας ζωγράφος για τον οποίο η αντίληψη του περιβάλλοντος χώρου και το πώς αυτή επηρεάζει την επιφάνεια όπου δουλεύει έχει μεγάλη σημασία. Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 17 Οκτωβρίου.

Πληροφορίες για τον διαδικτυακό έρανο: http: * Τhe Βreeder, Ιάσoνος 45, Μεταξουργείο, τηλ. //www.cpil.info/2009/09/15/lets-make-history210 3317.527, www.thebreedersystem.com

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Την ιδέα του Κωνσταντίνου Πιλάβιου την πρωτοδιάβασα στο ιστολόγιο του Παναγιώτη Βρυώνη, ο οποίος διατυπώνει ενδιαφέρουσες απόψεις για το θέμα.

Εμβόλιμα (Μια συζήτηση με τον E-Lawyer)

2009-09-20T22:11:00.000+03:00

Ευχαριστώ τον E-Lawyer για τη συζήτηση. Σχόλια, επισημάνσεις κτλ, στο blog του. Περισσότερες συζητήσεις/video από τον E-Lawyer στο κανάλι του στο YouTube.

Τεχνηέντως 19 Σεπτεμβρίου 2009

2009-09-19T13:30:00.010+03:00

Καταστάσεις

Άκουσα χθες το πρωί ότι οι Κ.Ο.Τ.Ε.Σ, κατεβαίνουν στις βουλευτικές εκλογές. Σε περίπτωση που δεν τις έχετε υπόψη σας, είναι οι «Καπνιστικές Ομάδες για την Τέχνη και την Εικαστική Συγκρότηση». Και πυρήνας του «προγράμματός» τους είναι η αντίθεση στον αντικαπνιστικό νόμο. Έδρα τους είναι το δημοφιλές ποτάδικο/εκθεσιακός χώρος Booze Cooperativa - γεγονός όχι αταίριαστο. Τώρα, δεν ξέρω αν η αγάπη για τη νικοτίνη είναι ικανός παράγοντας πολιτικής συσπείρωσης αλλά η όλη κίνηση έχει κάτι το απελπισμένα πλην ελκυστικά καταστασιακό...

Ρήσεις

Η βραβευθείσα με το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ Ειρήνη Ευσταθίου, μιλώντας στη συνάδελφο Μαίρη Αδαμοπούλου, είπε: «Ο δημόσιος χώρος πάντα αποτελεί ένα πολιτικό θέμα. Δεν κάνω όμως προπαγάνδα. Δεν προσπαθώ να πείσω κανέναν». Δεν μπορώ ακριβώς να εντοπίσω γιατί αλλά μου άρεσε πολύ αυτή η κουβέντα. Σαν να ωριμάζει όλο το σύστημα σιγά σιγά. (Κάπου εδώ περιμένω τις κορώνες που εκτοξεύουν με κάτι τέτοια οι χομπίστες επαναστάτες των εικαστικών τεχνών.) Η Ειρήνη Ευσταθίου ετοιμάζει έκθεση στη γκαλερί Ελένη Κορωναίου. Η δε έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Εκκινήσεις

Εκλογές ή όχι, με Κ.Ο.Τ.Ε.Σ ή χωρίς, ο εικαστικός χώρος μοιάζει κάθε χρόνο και δυναμωμένος. Δεν είναι μόνο το καλοκαίρι που μας πέρασε (δεν νομίζω να έχει ξαναδεί τόση σύγχρονη τέχνη η Αθήνα ποτέ!) ούτε μόνο η επικείμενη λάμψη (λέγαμε προ δύο εβδομάδων για τη γκαλερί Gagosian που ανοίγει με έκθεση του Σάι Τουόμπλι, στις 25 Σεπτεμβρίου). Είναι κυρίως ότι και η νέα εκθεσιακή περίοδος ξεκινά δυνατά. Ανάμεσα στα πολλά που ετοιμάζονται, από τις 8 Οκτωβρίου, η γκαλερί Bernier/Eliades παρουσιάζει τη νέα έκθεση του Κάμερον Τζέιμι με τίτλο «Barking Tar». Ο διάσημος αμερικανός καλλιτέχνης, ο οποίος έχει γίνει γνωστός για τις περφόρμανς, τα βίντεο, τις εγκαταστάσεις, τις φωτογραφίες αλλά και τα σχέδιά του, εκθέτει νέα έργα με μελάνι σε χαρτί. Η έκθεση διαρκεί ως τις 13 Νοεμβρίου.

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4, τηλ. 210 7228.321, www.cycladic.gr, www.deste.gr * Gagosian, Μέρλιν 3, Κολωνάκι, τηλ. 210 3640215, www.gagosian.com * Bernier/Eliades, Επταχάλκου 11, τηλ. 210 3413937, www.bernier-eliades.gr [Στη φωτογραφία: Έργο του Κάμερον Τζέιμι που θα εκτεθεί στη γκαλερί Bernier/Eliades / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ: BERNIER/ELIADES, ΑΘΗΝΑ]

Εμβόλιμα (Ειρήνη Ευσταθίου)

2009-09-14T12:28:00.014+03:00

Στην παντελώς ερασιτεχνική ψηφοφορία του «Τεχνηέντως» για το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ, πρώτη στις προτιμήσεις των 140 φιλοτέχνων που ψήφισαν ήλθε η Ειρήνη Ευσταθίου, με 37%. Στη συνέχεια, ισοβάθμισαν οι Αθανάσιος Αργιανάς και Βαγγέλης Βλάχος, με 15% έκαστος, και ακολούθησαν οι Γιώργος Σαπουντζής με 12%, Χάρις Επαμεινώντα με 10%, και Ραλλού Παναγιώτου με 7%.

Αναπάντεχη ως επιλογή της Επιτροπής Επιλογής, καθ' ότι η λιγότερο προβεβλημένη ανάμεσα στους υποψήφιους, η Ειρήνη Ευσταθίου είχε συγκεντρώσει ιδιαιτέρως θετικά σχόλια για τη συμμετοχή της στην έκθεση «Επιλεκτική γνώση», που είχε διοργανώσει το Itys και επιμεληθεί η Ελς Χάναπε στο Μέγαρο Εϋνάρδου, το καλοκαίρι του 2008. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, η «Ειρήνη Ευσταθίου εξερευνά ευρήματα εικόνων ως επισημάνσεις, ερμηνείες αλλά και ως αρνήσεις εκείνου που ονομάζουμε Ιστορία. Η ζωγραφική τεχνική της είναι εμπνευσμένη από τις πηγές της, που ποικίλουν από ερασιτεχνικές βιντεοσκοπήσεις σε φωτογραφίες των ΜΜΕ, ιδιωτικά αρχεία, στιγμιότυπα ταινιών, κ.τ.λ. Η Ευσταθίου ενδιαφέρεται για τους τρόπους δια-μεσολάβησης που ανοίγονται κατά τη μίμηση ενός τέτοιου υλικού· αντιλαμβάνεται την αναπόφευκτη φθορά και την κατάλυση των εικόνων καθώς υφίσταται όλες αυτές τις μεταβολές ως έναν τρόπο περιγραφής των διαμεσολαβήσεων της ίδιας της μνήμης και της νοσταλγίας. Επιλέγοντας, διασκευάζοντας και εντέλει ζωγραφίζοντας αυτές τις εικόνες τείνει να δημιουργήσει έναν υποκειμενικό χώρο όπου τα όρια μεταξύ αυτών των κατηγοριών αποσταθεροποιούνται».

Φυσικά, σπάνια οι Κριτικές Επιτροπές αντανακλούν τις προτιμήσεις των φιλότεχνων. Και, βέβαια, ο τρόπος με τον οποίο εξετάζουν έναν καλλιτέχνη - πράγμα που συμβαίνει για κάθε υποψήφιο περίπου τώρα - είναι μάλλον ξένος προς τα κριτήρια του μη-επαγγελματία. Σε κάθε περίπτωση, η ανακοίνωση του νικητή και η απονομή θα γίνει σήμερα το βράδυ, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στις 20.00.

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 15/9/2009: Σε πείσμα των προβλέψεων και στον αντίποδα όσων έχουμε συνηθίσει από κριτικές επιτροπές - ή, κατά μια άλλη διατύπωση, σε μια επίδειξη διορατικότητας και γνώσης, η οποία αγγίζει τη διορατικότητα και τη γνώση των φιλότεχνων αναγνωστών! - η νικήτρια του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ είναι η Ειρήνη Ευσταθίου. Συγχαρητήρια και καλή συνέχεια!

Στη φωτογραφία, πάνω, έργα της Ειρήνης Ευσταθίου από την έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ. Στη φωτογραφία, κάτω, η βραβευθείσα με τον πρόεδρο του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ Δάκη Ιωάννου. ΦΩΤΟ: Γιώργος Οικονομόπουλος, από το σημερινό ΒΗΜΑ. Περισσότερα για το 6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ στην προηγούμενη ανάρτηση και: «Εμβόλιμα (6ο Βραβείο ΔΕΣΤΕ και άλλες παρατηρήσεις)». Επίσης, διαβάστε τη συνέντευξη της Ειρήνης Ευσταθίου στα «Νέα». Η έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ θα διαρκέσει ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Τεχνηέντως 12 Σεπτεμβρίου 2009

2009-09-12T08:57:00.006+03:00

Βραβεία

Με την έλευση της νέας εκθεσιακής περιόδου, μεθαύριο Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, καταφθάνει και η μεγάλη ημέρα: τότε θα επιλεγεί από την Κριτική Επιτροπή ο νικητής του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ. Θυμίζω ότι οι υποψήφιοι, τους οποίους επέλεξε η Επιτροπή Επιλογής, είναι οι: Αθανάσιος Αργιανάς για την «εστιασμένη έρευνα των ορίων, ετερόδοξων και μεταφυσικών συστημάτων μέσω της γλυπτικής και της μουσικής»· Βαγγέλης Βλάχος για τη «συστηματική επεξεργασία της έννοιας του αρχείου ως διαμεσολαβημένης καταγραφής της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας»· Χάρις Επαμεινώντα για την «εξερεύνηση της δύναμης της εικόνας ως ανάμνησης και ίχνος της ποπ κουλτούρας μέσα από συνδυασμούς βίντεο και κολλάζ»· Ειρήνη Ευσταθίου για την «ιδιότυπη χρήση του ζωγραφικού μέσου ως αποδόμησης τόσο της προσωπικής ιστορίας όσο και της ιδεολογίας του θεάματος»· Ραλλού Παναγιώτου για τον «καινοτόμο χειρισμό της γλυπτικής και τη, μέσω αυτής, διερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης»· και Γιώργος Σαπουντζής για τη «διαπραγμάτευση της έννοιας του δημόσιου μνημείου και την οικειοποίηση του αστικού χώρου μέσα από “εύθραυστες” κατασκευές, performance και συμμετοχικές δράσεις».

Eπιτροπές

Την Κριτική Επιτροπή αποτελούν ο πρόεδρος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ Δάκης Ιωάννου, η διευθύντρια του Νew Μuseum of Contemporary Αrt της Νέας Υόρκης Λίσα Φίλιπς, η διευθύντρια του Ιδρύματος Sandretto Re Rebaudengo Ρer L΄Αrte του Τουρίνου Πατρίτσια Σαντρέτο Ρε Ρεμπαουντένγκο, ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης του Βερολίνου Ούντο Κίτελμαν, ο διευθυντής της αίθουσας τέχνης Deitch Ρrojects της Νέας Υόρκης Τζέφρι Ντάιτς και ο καλλιτέχνης Τόμας Στρουθ. Η έκθεση με έργα του νικητή και όσων διαγωνίστηκαν φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Βραβευμένοι

Το Βραβείο ΔΕΣΤΕ θεσμοθετήθηκε το 1999 και απονέμεται κάθε δύο χρόνια σε έναν έλληνα καλλιτέχνη που ζει είτε στη χώρα του είτε στο εξωτερικό. Στις προηγούμενες διοργανώσεις έχουν βραβευθεί οι Παναγιώτα Τζαμουράνη (1999), Γεωργία Σαγρή (2001), Μαρία Παπαδημητρίου (2003), Χριστόδουλος Παναγιώτου (2005) και Λουκία Αλαβάνου (2007).

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4, και Μέγαρο Σταθάτου, Βασ. Σοφίας και Ηροδότου 1, τηλ. 210 7228.321, www.cycladic.gr, www.deste.gr [Στη φωτογραφία: Ειρήνη Ευσταθίου, «Five Walls from the 80s», 2008, λάδι και ακρυλικό σε ξύλο, κάθε κομμάτι 21 εκ. Χ 31 εκ. Από την έκθεση του 6ου Βραβείου ΔΕΣΤΕ στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΔΑΣ]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Απομένει μία ημέρα για να ψηφίσετε τον/ην καλλιτέχνη/ιδα που θεωρείτε ότι αξίζει περισσότερο να βραβευθεί (η ψηφοφορία στη sidebar, δεξιά πάνω).

Τεχνηέντως 5 Σεπτεμβρίου 2009

2009-09-05T18:28:00.006+03:00

Λογοκρισιών συνέχεια

Υποσχέθηκα την περασμένη εβδομάδα μια αναφορά στη λογοκρισία που σημειώθηκε στην εγκαινιαστική Μπιενάλε «798» του Πεκίνου (το όνομά της το δανείζεται από την καλλιτεχνική περιοχή «798» της κινεζικής πρωτεύουσας). Σύμφωνα με το επιτόπιο ρεπορτάζ της «Αrt Νewspaper» λοιπόν, οι κινεζικές αρχές λογόκριναν πλειάδα έργων κινέζων καλλιτεχνών, ενώ εν πολλοίς άφησαν τους ξένους ανενόχλητους. Η πρακτική αυτή, να ενδιαφέρονται δηλαδή οι Αρχές για τον εγχώριο αντικαθεστωτικό λόγο, δίχως να δίνουν μεγάλη σημασία στην πιθανότητα να αναπτύξει αντικαθεστωτικό λόγο κάποιος «άλλος», δεν προκαλεί έκπληξη από μόνη της. Το ερώτημα που προκαλεί είναι αν επαληθεύεται η πεποίθηση ότι η ελευθερία της αγοράς οδηγεί νομοτελειακά στην πολιτική ελευθερία.

Μια σκηνή, μα ποια σκηνή;

Αλλαγή βηματισμού: «Είμαι πανευτυχής που εγκαινιάζω έναν νέο χώρο στην ιστορική πόλη των Αθηνών» δηλώνει ο Λάρι Γκαγκόζιαν. «Προσδοκία μου είναι να συμμετάσχουμε ενεργά στην ανερχόμενη σκηνή σύγχρονης τέχνης σε αυτή την εξαίσια πόλη». Η γκαλερί Gagosian, παράρτημα της ισχυρότερης ίσως γκαλερί του κόσμου, θα ανοίξει τις πόρτες της στις 25 Σεπτεμβρίου, με έκθεση του Σάι Τουόμπλι.

Και τώρα, μπορούμε για μία ακόμη φορά να πούμε ότι η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει τίποτε ουσιαστικό, ότι δεν υπάρχει σκηνή επειδή κανένας δεν θέλει να ανήκει σε αυτήν, ότι όλα τα ίδια μένουν γιατί εμείς δεν θέλουμε αυτή τη νεοϋορκέζικη επίφαση τέχνης που αφορά μόνο συλλέκτες, ότι ο Λάρι Γκαγκόζιαν έρχεται εδώ απλώς για να πουλήσει και συνεπώς τι μας αφορά, να πιστέψουμε δηλαδή με την ψυχή μας ότι βρισκόμαστε (βλ. παραπάνω) στην Κίνα.

Το ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει δεν σημαίνει ότι το καταλαβαίνουμε.

[Στη φωτογραφία: η πρόσοψη της γκαλερί Gagosian, στην οδό Μέρλιν, στο Κολωνάκι]

Τεχνηέντως 29 Αυγούστου 2009

2009-08-29T14:33:00.007+03:00

Τι συμβαίνει με τη λογοκρισία;

Το ότι η Γαληνοτάτη - κατά τεκμήριο άντρο της κομψής παρακμής εδώ και 500 χρόνια - θα ήταν τόσο εύθικτη, δύσκολα το περιμένει κανείς. Τώρα, πάντως, στα λογοκριμένα έργα της Μπιενάλε της Βενετίας (θυμίζω τη λογοκρισία στο έργο του Γκρέγκορ Σνάιντερ, το 2005) έχει προστεθεί και αυτό του Ζακ Σαρλιέ.

Το 1973, Ο Ζακ Σαρλιέ άρχισε μια σειρά σχεδίων που απεικονίζουν τα γεννητικά όργανα διαφόρων καλλιτεχνών. Χρησιμοποιώντας τη φαντασία του, μάλλον, παρά την παρατήρηση, μέσα στα χρόνια δημιούργησε μια αληθινή πινακοθήκη από αυτά τα ιδιότυπα «πορτραίτα», ξεκινώντας με τον Μαρσέλ Ντυσάν και καλύπτοντας σχεδόν κάθε σπουδαία μορφή της τέχνης του 20ού αιώνα.

Αρχικά, το έργο είχε γίνει δεκτό στις παράλληλες εκδηλώσεις της τρέχουσας Μπιενάλε της Βενετίας. Στη συνέχεια, όμως, ο καλλιτεχνικός διευθυντής Ντάνιελ Μπίρνμπαουμ το απέρριψε, με την αιτιολογία ότι μπορεί να προσβάλλονταν είτε οι καλλιτέχνες (παρά την εύλογη απορία που δημιουργείται: πώς θα αναγνώριζαν, ακόμη και όσοι είναι ζωντανοί, τα γεννητικά τους όργανα στη φαντασία του Σαρλιέ) είτε το κοινό (σημειωτέον ότι το έργο είναι σχεδιασμένο να αναρτάται σε διαφημιστικές πινακίδες σε δημόσιο χώρο). Ακολούθησε μια διαδικασία υπεκφυγής όπου ο καλλιτεχνικός διευθυντής έλεγε ότι η απόφαση ήταν του προέδρου της Μπιενάλε Πάολο Μπαράτα, για να επιβεβαιώσει στη συνέχεια ότι τελικά ήταν δική του απόφαση, και τούμπαλιν.

Εν τούτοις, το έργο, παραγωγός του οποίου είναι το υπουργείο Πολιτισμού της Βαλωνίας, παρουσιάστηκε, μέσα στο καλοκαίρι, στην Αμβέρσα, στο Βελιγράδι, στο Μπέργκεν, στο Λιντς, στο Λουξεμβούργο, στο Μετς και στο Ναμύρ, καθώς και, ανεπίσημα, στη Βενετία, πάνω σε ένα πλοίο που είχε αράξει στο Μεγάλο Κανάλι.

Δεν ξέρω τι γίνεται με αυτή την - φαινομενική, τουλάχιστον - αναζωπύρωση της λογοκρισίας. Αν αναλογιστεί κανείς και τα διασκεδαστικά μικροπεριστατικά, όπως με τον Ερνέστ Πινιόν-Ερνέστ στη Μοντομπάν, και τη στάση της Μπιενάλε της Βενετίας, αλλά και την εκτενή λογοκρισία κινέζων καλλιτεχνών στη Μπιενάλε του Πεκίνου (θα πούμε περισσότερα γι' αυτό την ερχόμενη εβδομάδα), τότε η ποικιλία και η συχνότητα των κρουσμάτων προκαλεί το ενδιαφέρον: αν σημαίνει μια ανανεωμένη δυνατότητα της τέχνης να ενοχλεί - αυτός είναι ένας αληθινός λόγος ενθουσιασμού!

Περισσότερα για τον Ζακ Σαρλιέ στην ιστοσελίδα του έργου: 100 SEXES D' ARTISTES

Επισκεφθείτε επίσης το blog του καλλιτέχνη.

Διαβάστε την ανοικτή επιστολή του Ζακ Σαρλιέ και του επιμελητή του έργου, Ενρίκο Λούνγκι, διευθυντή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης του Λουξεμβούργου και προέδρου του ΔΣ του IKT (Διεθνούς Ένωσης Επιμελητών Σύγχρονης Τέχνης) στον Δήμαρχο της Βενετίας.

Εμβόλιμα (περί συνέπειας: γεννήματα εχιδνών και άλλες παρατηρήσεις)

2009-08-25T22:15:00.007+03:00

Στο κείμενο με τίτλο «Έεεεελληνα!», ο ιστολόγος σατιρίζει την όψιμη και άκοπη οργή διαφόρων για τις πυρκαγιές στην Αττική. «Τι κυβέρνηση είναι αυτή δηλαδή;» εκρύγνειται. «Σε ποιά μπανανία βρισκόμαστε; Ποιοί είναι οι ανίκανοι που κυβερνούν αυτό τον τόπο;» Και αμέσως μετά μονολογεί: «Μα τι γκασμάδες που είναι τα τυπάκια στο twitter. Πέρασαν 12 λεπτά από τότε που τους ρώτησα αν είναι καλή η ταινία του Tarantino και ακόμα δεν έχει βρεθεί ένας που να μου απαντήσει. Δεν βγαίνουν από το σπίτι τους ποτέ αυτοί;»

Είναι ένα πικρά διασκεδαστικό κείμενο, αύθαδες, ασεβές. Το ευτύχημα είναι ότι η σάτιρα, ιδιαιτέρως η επιτυχημένη, έχει το χαρακτηριστικό να καταπίνεται με μια γουλιά, σαν μουρουνόλαδο. Η έκδηλα μεταφορική φύση της, δηλαδή, μας αποτρέπει από το να την πάρουμε τοις μετρητοίς. Έτσι, μολονότι πρόσφορη αφορμή για τις επισημάνσεις που ακολουθούν, θα πρέπει από την αρχή να προειδοποιήσω ότι υφίσταται μια αλλαγή φάσης εδώ, από τη σάτιρα στην απόπειρα ανάλυσης, από τη μεταφορά στην κυριολεξία.

Απογυμνωμένο από τη σάτιρα, το βασικό ερώτημα του κειμένου είναι: πώς μπορεί κανείς να μιλάει για τις πυρκαγιές, όταν δεν είναι σε μεγαλύτερο βαθμό αφοσιωμένος στο πρόβλημα και στη λύση του; Αντιστρόφως, αν η ζωή κάποιου δεν εμφανίζει πειστικές πρωτοβουλίες κοινωνικής εμπλοκής, πώς δικαιούται να ενίσταται; Η γενική μορφή αυτού του ερωτήματος είναι: Έχει κανείς το δικαίωμα να αρθρώνει λόγο, ο οποίος δεν είναι σε συμφωνία με τον λόγο που αρθρώνει σε άλλες πτυχές της ζωής του; (Ο λόγος νοηματοδοτεί τη δράση ή η δράση γίνεται κατανοητή στο πλαίσιο ενός λόγου, έτσι το «έχει κανείς το δικαίωμα να αρθρώνει λόγο που δεν συμφωνεί με τις πράξεις του;» είναι μια εναλλακτική, πιο συνηθισμένη στην καθομιλουμένη, μορφή του ερωτήματος.)

Παραδείγματα αυτού του ερωτήματος στην ειδησεογραφία υπάρχουν πολλά. Δύο διάσημα ανάμεσά τους: Γιατί η Αλέκα Παπαρήγα στέλνει το παιδί της σε ιδιωτικό σχολείο, αν είναι κομουνίστρια; Ή, όπως ακούστηκε στην τελευταία τηλεμαχία των πολιτικών αρχηγών, γιατί ο ΣΥΡΙΖΑ διαθέτει σε στελέχη του άδειες δακτυλίου, αν είναι οικολογικό κόμμα;

Δεν είναι τυχαίο το ότι και τα δύο παραδείγματα προέρχονται από τον χώρο της αριστεράς – έστω και αν τούτη δεν είναι μια συστηματική σταχυολόγηση. Ο προοδευτικός χώρος δείχνει ιδιαίτερη κλίση σε τέτοιου είδους εγκλήσεις. Στα σχόλια μιας από τις προηγούμενες αναρτήσεις μου, ένας ανώνυμος σχολιαστής έθεσε μια μορφή του ίδιου ερωτήματος με σαφήνεια: «Πώς είναι δυνατόν να μιλάτε για πολιτική την ίδια ώρα που οι ζωές σας είναι γεμάτες με επαγγελματικούς (και άρα πολιτικούς) συμβιβασμούς;»

Για όσους τυχαίνει να μη γνωρίζουν, αυτό που λέει ο σχολιαστής είναι: πώς μπορώ να έχω ριζοσπαστικές πολιτικές απόψεις, αφού στην επαγγελματική μου ζωή συμβιβάζομαι με το «σύστημα» - ταλαιπωρημένη έννοια αλλά ας το αφήσουμε τώρα – και ζω χάρη σε αυτόν τον συμβιβασμό; Πώς είναι δυνατόν να εκφέρω λόγο, αν ταυτόχρονα δεν ακολουθώ τις επιπτώσεις αυτού του λόγου προς όλες τις κατευθύνσεις; Εργάζομαι για το «Βήμα». Και (συν)διοργανώνω τη Μπιενάλε της Αθήνας, μια εκδήλωση που χρηματοδοτείται κατά κύριο λόγο από ιδιώτες δωρητές και εταιρικούς χορηγούς ή τα μορφωτικά ιδρύματά τους (και ολίγον κράτος). Πώς μπορώ λοιπόν να αρθρώνω λόγο για την αριστερά, για ελευθερίες και δικαιώματα, για έναν πολιτικό κρατούμενο και απεργό πείνας, και πάει λέγοντας; (Και ας μη νομίσει ο σχολιαστής ότι τον στοχοποιώ – όσο παράλογο και αν θα ήταν να στοχοποιώ έναν ανώνυμο. Το ίδιο σχόλιο έχουν κάνει πολλοί και αυτό δεν το λέω για να πω ότι ο ανώνυμος σχολιαστής δεν πρωτοτυπεί αλλά επειδή πρόκειται για μια σκέψη που κάνουμε συχνά, κυρίως όταν αφορά άλλους.)

Είναι προφανές ότι το σχήμα αυτό – μπορείς να αρθρώσεις λόγο μόνο αν ο λόγος συμφωνεί απολύτως με το σύνολο των λεγομένων σου (ή των πράξεών σου) – εδράζεται σε μια έννοια που προτείνω να την ονομάσουμε συνέπεια.

Μολονότι ως έννοια είναι πολύ πιο διαχρονική από τον νεοτερικό προοδευτικό λόγο, η συνέπεια είναι σίγουρα ένα ενδιαφέρον εργαλείο στο τρέχον οπλοστάσιο πολλών από όσους τον διεκδικούν: άξιο προσοχής είναι ότι ότι ο ως άνω σχολιαστής δεν μας εγκαλεί επί τη βάσει των όσων υποστηρίζουμε, με τα οποία μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί, αλλά θέτει εξαρχής την ενδεχόμενη συμφωνία ή διαφωνία του εκτός θέματος, διατεινόμενος ότι όσα υποστηρίζουμε είναι ούτως ή άλλως άνευ νοήματος (διότι το να μην έχεις «δικαίωμα» να μιλήσεις σημαίνει ακριβώς την αποστέρηση του λόγου σου από τη δυνατότητα να έχει νόημα), αφού δεν συμφωνούν με άλλα πράγματα που επίσης υποστηρίζουμε ή που κάνουμε.

Είναι εύκολος ο συνειρμός. Το εμβληματικό κείμενο για την έννοια της συνέπειας είναι φυσικά η Καινή Διαθήκη: «γεννήματα εχιδνών, πώς δύνασθε αγαθά λαλείν πονηροί όντες;».* Μια από τις πρώτιστες ιδιότητες του καλού χριστιανού είναι η συμφωνία λόγων και έργων – ακόμη περισσότερο, από τις ιδιότητες που οφείλει να συγκεντρώνει, τούτη είναι που λειτουργεί αποδεικτικά, που μπορεί να τεκμηριώσει αν αυτός που φαίνεται καλός χριστιανός στην πραγματικότητα δεν είναι απλώς υποκριτής.

Επίσης εύκολο θα ήταν να καταφύγουμε στο στερεότυπο περί ιουδαιοχριστιανικής ηθικής που κυβερνά τον προοδευτικό λόγο, να κατηγορήσουμε τους θιασώτες της συνέπειας ως κρυφοχριστιανούς – ύψιστη προσβολή στο υπερήφανα κοσμικό μας πεδίο – και να ξεμπερδεύουμε. Αλλά το θέμα είναι πιο περίπλοκο. (Και όχι μόνο επειδή ο χαρακτηρισμός όσων προβαίνουν σε τέτοιες κρίσεις δεν είναι το ζητούμενο…)

Το γεγονός ότι η συνέπεια είναι μια έννοια που ανήκει στη σφαίρα της ηθικής μπορεί να τεκμηριώνεται με τη βοήθεια των χριστιανικών κειμένων, η ηθική ωστόσο είναι πολύ βασικότερο πράγμα. Χρήσιμη εδώ είναι μια ανθρωπολογική ανάγνωση: σε σχέση με τη συνέπεια, δεν έχει σημασία η απολυτότητα του εκφερόμενου λόγου αλλά η απολυτότητα της συμφωνίας μεταξύ δύο λόγων εκφερόμενων από την ίδια πηγή. Αυτό προκύπτει επειδή ο πραγματικά πανανθρώπινος χαρακτήρας της ηθικής δεν έγκειται στο ότι όλοι συμφωνούμε σε κάθε περίσταση στο τι είναι «καλό» και τι «κακό» αλλά στο ότι όλοι σε κάθε περίσταση κρίνουμε με βάση μια αντίληψη του τι είναι «καλό» και τι «κακό». (Ηθική είναι ακριβώς το αντιληπτικό σύστημα βάσει του οποίου κάποιος κάνει μια επιλογή σύμφωνα με μια αντίληψη για το «καλό» και το «κακό». Και αυτός ο ανθρωπολογικός ορισμός έχει το πλεονέκτημα να μην καταργείται ακόμη και στην περίπτωση που δεχόμαστε τη σχετικότητα των ηθικών κρίσεων – ισχύει πάντοτε.) Έτσι, το αν αυτά που είπα πριν συμφωνούν με αυτά που λέω τώρα είναι, σε σχέση με τη συνέπεια, το πραγματικό κριτήριο για το αν είμαι ηθικός άνθρωπος, σε αντίθεση με το αν αυτά που λέω συναντούν τη συμφωνία του συνομιλητή μου ως προς το αν είναι «καλά». (Επιστρέφοντας σε ένα από τα αρχικά, ελαφρά μας παραδείγματα, σκεφτείτε ότι η στάση της Αλέκας Παπαρήγα θα ήταν ηθική τόσο αν, στέλνοντας τα παιδιά της σε ιδιωτικό σχολείο, δήλωνε δεξιά, όσο και αν, δηλώνοντας αριστερή, έστελνε τα παιδιά της σε δημόσιο σχολείο. Το αν, σε μια απόλυτη αξιολόγηση, είναι «καλύτερο» να στέλνει κανείς τα παιδιά του σε ιδιωτικό ή σε δημόσιο σχολείο δεν υπεισέρχεται ως κριτήριο.) Το πρόβλημα φυσικά με τον πανανθρώπινο χαρακτήρα της ηθικής έχει να κάνει με την εγγενή απόλυτη δέσμευση που επιτάσσει. Αν η ηθική πράγματι λειτουργούσε (μόνον) έτσι, η ζωή θα ήταν αδύνατη. Και εδώ ερχόμαστε στο πιο ενδιαφέρον.

Γράφει ο Nietzsche: «Η επιλησμοσύνη δεν είναι απλή ‘δύναμη αδράνειας’, όπως πιστεύουν οι επιπόλαιοι. Είναι πολύ περισσότερο μια ενεργητική, σε αυστηρότατην έννοια θετική, ανασταλτική δύναμη, που κατορθώνει, ώστε εκείνο που μόνο εμείς το ζούμε, ό,τι παθαίνουμε, ό,τι παίρνουμε μέσα μας στην ώρα της χώνεψης (θα έπρεπε να την ονομάσουμε καλύτερα ‘εισψύχωση’) να μας γίνεται τόσο λίγο συνειδητό, όσο και ολόκληρη εκείνη η πολύπλοκη λειτουργία, που διενεργεί τη σωματική διατροφή μας, τη λεγόμενη ‘ενσωμάτωση’ ή αφομοίωση των τροφών. Να κλείνει από καιρό σε καιρό τις πόρτες και τα παράθυρα της συνείδησης, να μας κρατεί ανενόχλητους από τον θόρυβο και τον αγώνα, που γίνεται ανάμεσα στον υποχθόνιο κόσμο των οργάνων, που μας υπηρετούν και δουλεύουν αρμονικά ή αντίθετα συναμεταξύ τους, να δημιουργεί λίγη σιωπή, λίγον ‘άγραφο πίνακα’ στη συνείδηση, για να υπάρχει πάλι θέση για κάτι νέο […]. Ο άνθρωπος, που έχει χαλασμένο και σταματημένο ετούτο τον ανασταλτικό μηχανισμό μοιάζει μ’ έναν δυσπεπτικό (και όχι μόνο μοιάζει). Δεν μπορεί δηλαδή σε κανένα ζήτημα να βάλει ‘τελεία και παύλα’.» **

Ο Nietzsche εδώ δεν περιγράφει παρά τον εγγενή προστατευτικό μηχανισμό που διαθέτει η ηθική, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται αυτό που ο Clifford Geertz ονομάζει «το ανησυχητικό αίσθημα ότι η ηθική επίγνωση του καθενός απέχει από την ηθική του εμπειρία».*** Το ανησυχητικό αυτό αίσθημα η ηθική το διαχειρίζεται αυτορυθμιζόμενη: υψώνεται ένα όριο στις απόλυτες απολήξεις – και, συχνά, πολύ πριν από αυτές – της ηθικής μας υπόστασης.

Υπάρχουν, βέβαια, περιπτώσεις όπου οι άνθρωποι ακολουθούν ένα ηθικό νήμα ως το τέλος του. Φιλόζωοι, λόγου χάρη, που δεν τρώνε ποτέ κανένα ζώο. (Αλλά ακόμη και γι’ αυτούς, το όριο υπάρχει, απλώς έχει μετατοπιστεί: αν δεν έτρωγαν ποτέ κανέναν ζωντανό οργανισμό, θα είχαν προφανώς πολύ σοβαρά προβλήματα, καθ’ ότι θα έπρεπε να τρέφονται αποκλειστικά με αλάτι, το οποίο, ως γνωστόν, είναι το μόνο βρώσιμο ορυκτό.) Είναι σχετικά λίγοι, ωστόσο. Οι περισσότεροι έχουν έναν τρόπο να διαχειρίζονται τη γνώση ότι βασανίζονται τα κοτόπουλα ή τα γουρούνια με τρόπο που να τους επιτρέπει και να τρώνε κρέας και να αγαπούν το τσιουάουα τους. Και αν μοιάζει σχετικά εύκολο να ισορροπήσει κανείς τα φιλοζωικά του αισθήματα με τις σαρκοβόρες ορέξεις του, ας αναλογιστούμε ότι μια ανάλογη διαδικασία κυβερνά κάθε πτυχή του ηθικού σύμπαντός μας: ποιος εχέφρων άνθρωπος σταμάτησε ποτέ να τρώει επειδή υπάρχουν λιμοί, ποιος σταμάτησε να αγοράζει ρούχα επειδή κάποια μέρη τους τα ύφαναν ανήλικα και κακοποιημένα παιδιά, ποιος απαρνήθηκε το κρεβάτι του επειδή υπάρχουν άστεγοι;

Η ηθική διαθέτει εκ φύσεως, με άλλα λόγια, την ικανότητα ενός οργουελικού doublethink. Είναι σε αυτή την ικανότητα που προσκρούουν τα λογικοφανή επιχειρήματα των θιασωτών της συνέπειας. Μακράν ωστόσο του να αποτελεί η διαπίστωση αυτή απλώς μια αποκάλυψη της σαθρότητας τέτοιων επιχειρημάτων ή να εντοπίζει υποκρισία στους υποτιθέμενους επικριτές της, δείχνει τον δρόμο προς μια λειτουργία πολύ πιο σκοτεινή.

Αυτός που διαβαίνει το όριο των απόλυτων απολήξεων της ηθικής του – αποτελεί, βέβαια, ένα εξιδανικευμένο παράδειγμα, καθ’ ότι δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση – δεν είναι ηθικός άνθρωπος και αυτό επειδή δεν απομένει πλέον καμιά επιλογή να κάνει: το «ανησυχητικό αίσθημα ότι η ηθική επίγνωση του καθενός απέχει από την ηθική του εμπειρία» είναι αυτό ακριβώς που οριοθετεί τον ελεύθερο χώρο πριν από κάθε επιλογή, αυτό που καθιστά τελικά τον άνθρωπο ηθικό. Έτσι, πολύ διαφωτιστικά επισημαίνει ο Slavoj Žižek ότι «αυτό που εμφανίζεται ως ασυνέπεια, ως αποτυχία να εξαγάγει κανείς όλες τις επιπτώσεις από την ηθική του στάση, είναι, αντιθέτως, μια θετική συνθήκη πιθανότητας…».****

Τι σημαίνει «θετική συνθήκη πιθανότητας»; Σημαίνει ότι ακριβώς επειδή υπάρχουν όρια στην ηθική μου, έχω τη δυνατότητα ανά πάσα στιγμή να τα υπερβώ. Ο λόγος που αρθρώνω μπορεί να αγγίξει σημεία που θα μου ήταν απαγορευμένα, αν ακολουθούσα ως το τέλος της επιπτώσεις της ηθικής μου, αν δεν ήμουν δηλαδή ηθικός άνθρωπος. Είναι αυτή τη «θετική συνθήκη πιθανότητας» που η συνέπεια έρχεται να καταπνίξει.

Η συνέπεια είναι, δηλαδή, μια πολύ βασική βία, μια βία που επιστρατεύεται για να καταλάβει ένα πεδίο λόγου. Ο θιασώτης της συνέπειας καταστέλλει τον δικό μου λόγο όχι εξαιτίας μιας αντιπαράθεσης – οι θέσεις μας είναι διαφορετικές, δεν συμφωνούμε – αλλά επειδή διεκδικεί να αποτελεί τον αποκλειστικό φορέα νοήματος. Κατά διαστροφή της υγιούς σύγκρουσης, όπου μια εξουσιαστική σχέση ανατρέπεται επειδή ο μέχρι τούδε υποτελής κυριαρχεί στο πεδίο του λόγου, η επίκληση της συνέπειας θέλει να στερήσει το νόημα από τον λόγο ενός – έστω μερικού ή υπό όρους – συμμάχου: οι βιαιοπραγούντες, στην προσπάθειά τους να αποκαθάρουν τον χώρο από τους ασυνεπείς, πρόθυμα χάνουν συμμάχους πολύτιμους, οι οποίοι πιθανώς να είναι παθιασμένοι με το όποιο διακύβευμα ακριβώς επειδή δεν είναι συνεπείς, ακριβώς επειδή γι’ αυτούς το να αρθρώσουν λόγο συνιστά μια υπέρβαση. Η επίκληση της συνέπειας δηλώνει, με αυτή την έννοια, την πιο αδιάλυτη, καθαρή μορφή εξουσιομανίας, διότι υπονομεύει το ίδιο το εκάστοτε διακύβευμα προς χάρη της κυριαρχίας, προς χάρη της αποκλειστικότητας στο νόημα.

Την επόμενη φορά λοιπόν που κάποιος θα πει – όχι σατιρικά αλλά κυριολεκτικά – ότι δεν έχει κανείς δικαίωμα να μιλάει, αφού το ένα ή το άλλο θέμα είναι απαγορευμένο για ανθρώπους σαν αυτόν, η απάντηση είναι: γι’ αυτό ακριβώς έχει νόημα ο λόγος μου.

* Κατά Ματθαίον, κεφ. ιβ΄ 34
** Φρειδερίκος Νίτσε, «Πραγματεία Δεύτερη - ’Ενοχή’, ‘κακή συνείδηση’ και τα παρόμοια», Η γενεαλογία της ηθικής, μετ. Δ. Αλεξάνδρου, Εκδόσεις Γκοβόστη, 1941, σ. 52, 53
*** Clifford Geertz, «Η θρησκεία ως πολιτισμικό σύστημα», Η ερμηνεία των πολιτισμών, μετ. Θεόδωρος Παραδέλλης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2003, σ. 113
**** Slavoj Žižek, «Fear Thy Neighbour As Thyself!», Violence, Picador, 2008, σ. 54 (η μετάφραση δική μου)

Τεχνηέντως 22 Αυγούστου 2009

2009-08-22T09:30:00.001+03:00

Ενοχές

Θα μπορούσα να πω ότι φυλλομετρώντας το αρχείο μου, έπεσα πάνω στη φωτογραφία του τρομερού αυτού έργου των Temporary Services & Angelo και σκέφτηκα για τις φυλακές, το σωφρονιστικό σύστημα κτλ. Αλλά δεν είναι έτσι. Απλώς, μολονότι τούτη είναι μια στήλη εικαστικών, δεν μου φαινόταν ότι μπορούσα να γράψω για κάτι άλλο σήμερα. Έψαχνα δικαιολογία στην εικονογράφηση.

Δεν έχω καμία ψευδαίσθηση ότι κάνω κάτι σημαντικό αναφέροντας εδώ τον Θοδωρή Ηλιόπουλο. Όπως συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις σχετικώς άκοπου ενδιαφέροντος, η αναφορά περισσότερο έχει να κάνει με τις δικές μου ενοχές παρά με τη δική του μοίρα.

Ωστόσο, το γεγονός παραμένει: ο Θοδωρής Ηλιόπουλος είναι ο τελευταίος συλληφθείς του Δεκεμβρίου 08 που παραμένει στη φυλακή. Βρίσκεται σε απεργία πείνας από τις 10 Ιουλίου και η υγεία του έχει κλονιστεί πολύ.

Υπάρχει ενδιαφέρον για το θέμα αλλά όχι ιδιαίτερα έντονο. Ναι, ορισμένοι στην αντιπολίτευση αξιώνουν την αποφυλάκισή του, άλλοι ακροπατούν μιλώντας για «κοινό περί δικαίου αίσθημα». Ευτυχώς υπάρχουν τα social media και τα blogs. Εκεί γίνονται οι συζητήσεις που δεν γίνονται αλλού. Στο facebook συντάχθηκε επιστολή προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Εστάλη χθες.

Πολλά μπορεί να πει κανείς - από το ότι η κατάχρηση της προφυλάκισης στη χώρα μας ως μέσο κατευνασμού της κοινής γνώμης είναι μια χυδαία πρακτική ως το ότι η απεργία πείνας απαιτεί ένα σθένος και μια συνέπεια μπροστά στην οποία μια πολιτεία που σέβεται τους πολίτες της θα έπρεπε να υποκλιθεί. Κάποιοι θα πουν ότι είναι αναρχικός, επικίνδυνος, αλήτης. Και λοιπόν; Αν εκτός από το να έχει πεποιθήσεις, διέπραξε και κάποιο έγκλημα, τι γυρεύει στη φυλακή από τώρα; Δεν υπάρχουν δικαστήρια; Θυμάμαι να διαβάζω κάπου ότι δεν καταδικάζουμε τους ανθρώπους - και δη σε θάνατο - χωρίς δίκη. Και είναι ακόμη χειρότερο αν το κάνουμε όχι επειδή ζούμε πραγματικά σε δικτατορία αλλά επειδή δεχόμαστε οι αρχές μας να είναι ανάλγητες, σκληρές, αδιάφορες.

Τελικά, κανένας δεν σκέφτεται το πιο απλό; Είναι ένα παιδί και θα πεθάνει. Δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να ειπωθεί τίποτε άλλο. Μια ρανίδα ανθρωπιάς δεν έχει απομείνει σε κανέναν;

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η Πρωτοβουλία Αλληλεγγύης στο Θοδωρή Ηλιόπουλο διοργανώνει τη Δευτέρα 24 Αυγούστου και ώρα 8 το βράδυ στα Προπύλαια, στην Αθήνα, συναυλία αλληλεγγύης για την άμεση απελευθέρωση του Ηλιόπουλου. Αν θέλετε, υπογράφετε και τη διαμαρτυρία.

[Στη φωτογραφία: Temporary Services & Angelo, «Prisoners Inventions», έργο εν εξελίξει, άποψη εγκατάστασης από την 1η Μπιενάλε της Αθήνας 2007 / ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ]

Εμβόλιμα (περί λογοκρισίας 2)

2009-08-16T16:06:00.003+03:00

Γράφοντας για την υπόθεση της λογοκρισίας της ταινίας του Κώστα Γαβρά, προκάλεσα απορία σε αναγνώστες, εκφράζοντας την άποψη ότι δεν πρόκειται - ή μάλλον δεν θα έπρεπε να πρόκειται - για ζήτημα ελευθερίας της έκφρασης.

Βέβαια, αυτό ήταν μία από τις δύο βασικές παρατηρήσεις. Η άλλη αποσκοπούσε στην κατάδειξη της προσφιλούς τακτικής των λογοκριτών, στο πλαίσιο των δημοκρατιών που διαθέτουν συνταγματική προστασία της ελευθερίας της τέχνης, να απαξιώνουν το υπό λογοκρισία έργο - κάτι που, μάλλον απερίσκεπτα, ορισμένοι διαδικτυακοί σχολιαστές ερμήνευσαν ως την προσπάθειά μου να πω ότι έτσι θα έπρεπε να αναλυθεί όλο το ζήτημα, αντί απλώς ως την προσπάθειά μου να πω ότι αυτή είναι μια πλευρά του ζητήματος που δεν συζητιέται όσο θα έπρεπε. Σε κάθε περίπτωση, νομίζω ότι αυτή, τη δεύτερη, παρατήρηση την ανέπτυξα ικανοποιητικά. Δεν συνέβη ωστόσο το ίδιο και με την πρώτη, η οποία δεν μου είναι δύσκολο να αντιληφθώ γιατί προκάλεσε απορία.

Η ελευθερία της έκφρασης είναι μια από εκείνες τις έννοιες που, περνώντας στην κοινή χρήση και καθιστάμενες αντικείμενα του κοινού νου, έχουν εξελιχθεί σε πολύ στενές και πολύ ευρείες ταυτόχρονα: όλοι καταλαβαίνουμε τι εννοούμε με αυτές αλλά, πάλι, δεν τις χειριζόμαστε αρκετά επιδέξια ώστε να καταλήγουμε σε ικανοποιητικά μεθοδικές διατυπώσεις. Εγώ, λόγου χάρη, εννοούσα την ελευθερία της έκφρασης ως αυταξία, δηλαδή αυτονομημένη από τη συνάρτησή της είτε με τη διεκδίκηση είτε με την προσδοκία – μια άχρονη, ανιστορική, μη κοινωνική έννοια της ελευθερίας της έκφρασης, η οποία διαθέτει το κέλυφος μιας διεκδίκησης δίχως να διεκδικεί, μιας εκπροσώπησης δίχως να εκπροσωπεί.

Νομίζω ότι μια τέτοια αυτονόμηση της έννοιας παρατηρείται στον κυρίαρχο λόγο των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατιών και αποτελεί ακριβώς το σημείο όπου εξουδερώνονται οι συγκρούσεις μεταξύ αυτών που διεκδικούν και αυτών που κυριαρχούν: πολύ σπάνια διακυβεύεται η εξουσιαστική σχέση επειδή ακριβώς η ελευθερία της έκφρασης, έτσι αυτονομημένη, μπορεί να αρκεστεί στη διεκδίκηση της αυτοεπιβεβαίωσής της, παραιτούμενη από μόνη της από τη λογική απόληξη της επικράτησής της που θα ήταν η κυριαρχία αυτού που εκφράζεται σε βάρος αυτού εναντίον του οποίου εκφράζεται κάτι, η ανατροπή δηλαδή της εξουσιαστικής σχέσης.

Σίγουρα, λοιπόν, έπρεπε να μιλήσω όχι για την ελευθερία της έκφρασης αλλά για την αυτονόμησή της. Εξακολουθώ όμως να πιστεύω ότι η δυσκολία πολλών προοδευτικών ανθρώπων να μολύνουν με την κριτική σκέψη τους αυτή την καθαγιασμένη έννοια ευθύνεται εν μέρει για την χαμηλή ταχύτητα με την οποία κατακτώνται τα προοδευτικά αιτήματα.

Ας ξεκινήσω από ένα άλλο παράδειγμα, ελπίζοντας να διαλευκάνω την άποψη που προσπαθώ να διατυπώσω και να μην τη συσκοτίσω και άλλο: διάβαζα στον Independent - και αναδημοσιεύσαμε στο Βήμα - για την υπόθεση με το βιβλίο της Justin Larbalestier, Liar. Ο εκδοτικός οίκος Bloomsbury Children's Books είχε διανείμει ορισμένα αντίτυπα σε κριτικούς και επιλεγμένους αναγνώστες, πριν από την κανονική κυκλοφορία του βιβλίου, τα οποία έφεραν στο εξώφυλλο τη φωτογραφία μιας λευκής νεαρής γυναίκας με μακριά, ίσια μαλλιά, ενώ η ηρωίδα του βιβλίου, η Micah, είναι Αφρο-αμερικανίδα με κοντά, κατσαρά μαλλιά. Διάφοροι αγανάκτησαν, ο Independent μάλιστα ανέφερε ως χαρακτηριστικό το ξέσπασμα κάποιου στο διαδίκτυο, ο οποίος υποστήριξε πως «ο Bloomsbury χρειάζεται εντατικά μαθήματα πολυπολιτισμικότητας». Ακόμη πιο χαρακτηριστική, όμως, ήταν η επισήμανση της ίδιας της συγγραφέως ότι το «άσπρισμα» εξωφύλλων στα βιβλία είναι παλαιό και διαδεδομένο πρόβλημα της εκδοτικής βιομηχανίας.

Η υπόνοια δεν είναι διόλου λεπτή και παρακολουθώντας λίγο το ζήτημα αντιλαμβάνεται κανείς ότι γίνεται λόγος για έρευνες που δείχνουν πως τα εξώφυλλα με φωτογραφίες λευκών εξασφαλίζουν στα βιβλία μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία από ό,τι τα εξώφυλλα με φωτογραφίες μαύρων. Όταν άρχισε να ασκείται πίεση σε μια επιχείρηση, η οποία, βασισμένη σε τέτοιες έρευνες, επιλέγει να εικονογραφεί μαύρους ήρωες με φωτογραφίες λευκών, η επιχείρηση ενέδωσε: άλλαξε τη φωτογραφία και στο εξώφυλλο του βιβλίου που θα κυκλοφορήσει τον Οκτώβριο θα απεικονίζεται μια μαύρη νεαρή. Εκπρόσωπος του Bloomsbury εξέφρασε μάλιστα την ελπίδα ότι το περιστατικό θα προαγάγει «τη σημαντική συζήτηση για την εκπροσώπηση των φυλών στη νεανική λογοτεχνία». Έτσι, λοιπόν, χάρη στην κατακραυγή, η ισορροπία αποκαταστάθηκε: με λίγη καλή τύχη και με αμείωτη πίεση, σιγά σιγά θα δούμε τους μαύρους που απεικονίζονται στα εξώφυλλα νεανικών θρίλερ να εξισώνονται με τους λευκούς.

Ποιό είναι το ερώτημα που δεν εμφανίζεται σε κανένα σημείο όλου αυτού του διασκεδαστικού περιστατικού υπεράσπισης της «ελευθερίας από διακρίσεις»; Νομίζω, το ερώτημα: γιατί τα εξώφυλλα με λευκούς να είναι πιο εμπορικά από τα εξώφυλλα με μαύρους; Μια προφανής απάντηση είναι ότι οι «διακρίσεις» δεν είναι θέμα ισότιμης συμμετοχής στα εξώφυλλα αλλά στον πλούτο. Οι μαύροι όλου του κόσμου εξακολουθούν να απολαμβάνουν λιγότερο πλούτο από τους λευκούς και, συνεπώς, διαθέτουν κατά μέσο όρο χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο, διαβάζουν λιγότερο γενικώς και άρα διαβάζουν και λιγότερα νεανικά θρίλερ. Αν διάβαζαν περισσότερο, θα βλέπαμε περισσότερους μαύρους στα εξώφυλλα.

Το καταφανώς επικίνδυνο είναι πως με το να θεωρούμε τα εξώφυλλα ένα πρόβλημα «διακρίσεων», το αυτονομούμε, αυτονομώντας συνακόλουθα την διεκδικούμενη ελευθερία: ισοφαρίζουμε τα λευκά εξώφυλλα με μαύρα εξώφυλλα, χωρίς να σταθούμε στιγμή στο πρόβλημα της πρόσβασης στον πλούτο. Αστειευόμενος – αλλά όχι και τόσο – θα έλεγα ότι αντί να φτάσουμε να έχουμε ίσους αριθμούς λευκών και μαύρων που διαβάζουν νεανικά θρίλερ, φτάνουμε να έχουμε λευκούς αναγνώστες νεανικών θρίλερ, οι οποίοι απολαμβάνουν ίσο αριθμό λευκών και μαύρων νεαρών γυναικών στα εξώφυλλα των βιβλίων που διαβάζουν.

Με τον ίδιο τρόπο που βλέπω το ζήτημα των «διακρίσεων» στην περίπτωση του βιβλίου της Justin Larbalestier, βλέπω και το ζήτημα της «ελευθερίας της έκφρασης» στην περίπτωση της λογοκρισίας της ταινίας του Κώστα Γαβρά ή του έργου του Thierry de Cordier. Και, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να προλάβω το αναπόφευκτο, δηλώνω ευθύς αμέσως ότι φυσικά δεν είμαι κατά της «ελευθερίας της έκφρασης», όπως άλλωστε δεν είμαι υπέρ των «διακρίσεων». (Υπάρχει, βέβαια, μια πολύ καλά οργανωμένη παγίδα εδώ: είναι τέτοιο το ηθικολογικό εκτόπισμα της «ελευθερίας της έκφρασης» πλέον, ώστε να χρειάζεται σε καθέναν που θα αποπειραθεί να την εξετάσει κριτικά, να τη λιβανίσει πρώτα επαρκώς.)

Η αυτονομημένη ελευθερία της έκφρασης – έτσι, δηλαδή όπως γίνεται αντικείμενο της πλευράς που καταδικάζει τη λογοκρισία – προϋποθέτει μια αρμονική συνύπαρξη, δεν οδηγεί σε αυτή. Η ελευθερία της έκφρασης ιδωμένη με αυτόν τον τρόπο καθίσταται ένα ζήτημα διασαφήνισης, αναγνώρισης και θέσπισης χώρων όπου δύο ή τρεις ή δέκα εξίσου νομιμοποιούμενες θέσεις μπορούν να διατυπώνονται. Η αυτόνομη έννοια «ελεύθερη έκφραση» δεν έχει νόημα παρά στο πλαίσιο μιας ήδη υπάρχουσας αρμονίας – εδώ έγκειται ο κεκαλυμμένος, ουτοπιστικός πυρήνας μιας κατά τα φαινόμενα πραγματιστικής προσέγγισης. Η πραγματιστική προσέγγιση λέει: αν βρούμε και θεσπίσουμε έναν κανόνα χάρη στον οποίο και εγώ αλλά και κάποιος άλλος θα μπορούμε να εκφράζουμε αυτό που θέλουμε, στο πλαίσιο ορισμένων παραμέτρων μη καταστρατήγησης συγκεκριμένων γενικά παραδεκτών κανόνων κτλ, τότε θα πετύχουμε έναν ικανοποιητικό – τον πιο ικανοποιητικό που είναι εφικτό – βαθμό κοινωνικής αρμονίας. Ωστόσο, εκεί όπου φαίνεται ότι μια τέτοια χρήση της έννοιας την αυτονομεί, είναι η συσκότιση του γεγονότος ότι αυτό που θέλουμε να εκφράσουμε ελεύθερα δεν μπορεί να συγκατοικήσει απαραιτήτως με αυτό που εκφράζει κάποιος άλλος. Μόνο αν δεν διακυβεύεται τίποτε - ή διακυβεύονται σχετικώς δευτερεύοντα πράγματα - μεταξύ μας, μπορούμε να εκφραστούμε ελεύθερα και οι δύο. Πρέπει να έχουμε ήδη κατακτήσει την αρμονία.

Αυτό μοιάζει λίγο νεφελώδες αλλά μπορεί εύκολα να προσαρμοστεί σε ένα πρόχειρο παράδειγμα: στο περιστατικό με το διαβόητο βιβλίο του Κώστα Πλεύρη*, παρατηρήθηκε μια ενδιαφέρουσα αντιπαράθεση μεταξύ δύο εξίσου νομιμοποιούμενων φιλελεύθερων θέσεων. (Φυσικά, οι θιασώτες και των δύο θα έσπευδαν να υποστηρίξουν ότι η άλλη δεν είναι πραγματικά φιλελεύθερη θέση ή ότι η «πραγματικά» φιλελεύθερη θέση είναι η δική τους. Αλλά αυτό που εννοώ είναι ότι και οι δύο εμφανίζονται συνεπείς προς κάποια από τις κεντρικές αξίες της κοινωνίας που ευαγγελίζονται.) Η μία θέση πρεσβεύει ότι ο συγγραφέας του βιβλίου θα έπρεπε να τιμωρηθεί επειδή όσα εκφράζει αντιστρατεύονται την κοινωνική αξία της ελευθερίας από διακρίσεις, προάγουν μια μη ανεκτική στάση και ενδέχεται να παρασύρουν κάποιους στο να στερήσουν από το πιθανό θύμα των διακρίσεων την ισότιμη συμμετοχή του στην κοινότητα. Η άλλη θέση πρεσβεύει ότι η προτεινόμενη τιμωρία αντίκειται στην κοινωνική αξία της ελευθερίας της έκφρασης και ότι ο Κώστας Πλεύρης μπορεί να διαθέτει απεχθείς, παραπλανημένες και επικίνδυνες απόψεις αλλά έχει κάθε δικαίωμα να τις εκφράζει ελεύθερα.

Εδώ όμως είναι το ενδιαφέρον: οι απόψεις του Κώστα Πλεύρη δεν είναι στην πραγματικότητα τόσο επικίνδυνες. Παραιτούμενος κανείς από οποιαδήποτε διάθεση λαϊκιστικής έξαρσης, είναι δύσκολο να υποστηρίξει πειστικά ότι η έκφραση του Κώστα Πλεύρη ενδέχεται να οδηγήσει προβλέψιμα στην εκ νέου γενοκτονία των Εβραίων. Μπορεί κανείς φυσικά να επικαλεστεί μια σειρά δευτερεύουσες βλάβες, όπως η «προσβολή», ή μια σειρά πιθανότητες, όπως ο ελλοχεύων πολλαπλασιασμός τέτοιων απόψεων ως το σημείο όπου θα συνιστούν πραγματικό κίνδυνο, όμως δεν μπορεί αυτή τη στιγμή να επικαλεστεί με πειστικότητα έναν σοβαρό κίνδυνο. Προϋπόθεση δηλαδή για την αυτονόμηση της ελευθερίας της έκφρασης που παρατηρείται στον ως άνω διαξιφισμό είναι η απουσία πραγματικού – ή αρκούντως σοβαρού – διακυβεύματος: αν κανείς το θεωρούσε αρκετά πιθανό η δραστηριότητα του Πλεύρη να οδηγήσει σε γενοκτονία, θα ήταν μάλλον βλακώδες να μην αναγνωρίσει ότι το εργαλείο της ελευθερίας της έκφρασης δεν τον εξυπηρετεί για να προσδιορίσει τη στάση του. Η προϋπάρχουσα αρμονία που επιτρέπει εδώ την αυτονόμηση της ελευθερίας της έκφρασης, και την συζήτησή της με τους όρους που έγινε, προκύπτει από την ιστορική ήττα του ναζισμού, την αρπαγή της εξουσίας του από άλλες κοινωνικές δυνάμεις και την έκτοτε υπεροχή τους ως κυρίαρχων.

Πού ακριβώς παρατηρεί κανείς μια τέτοια κατάσταση, μια τέτοια προϋπάρχουσα αρμονία, όταν μιλάμε για την ελληνική Εκκλησία; Ποιος δεν βλέπει ότι η Εκκλησία είναι κυρίαρχη; Πολλές φορές αστειευόμαστε υπενθυμίζοντας ότι το Σύνταγμά μας ξεκινά με τη φράση «Εις το όνομα της Αγίας, Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος» αλλά πόσο πράγματι αναρωτιόμαστε τι σημαίνει αυτό; Υπενθυμίζω ότι σημαίνει πως ο θεμελιώδης νόμος του κράτους αντλεί τη νομιμοποίησή του όχι από τους πολίτες αλλά από τον Θεό. (Παρεμπιπτόντως, υπενθυμίζω, επίσης, ότι το Σύνταγμα της χώρας η οποία εμπνέει τους περισσότερους θιασώτες της «ελευθερίας της έκφρασης», αυτής της χώρας με την τρομερή, ανεξάρτητη δικαστική εξουσία κτλ, ξεκινά με τη φράση: «We the people».)

Απουσία της προϋπάρχουσας αρμονίας, η επίκληση της «ελευθερίας της έκφρασης» είναι ένα φτωχό εργαλείο και οδηγεί σε αβαθή ανάλυση του τι συμβαίνει. Υποστηρίζω ότι συζητώντας για αυτά τα περιστατικά λογοκρισίας – για λογοκρισία, δηλαδή, από την Εκκλησία ή με μοχλό πίεσης την κυριαρχία της Εκκλησίας – με εργαλείο την «ελευθερία της έκφρασης», μπορεί πράγματι να επιτύχουμε να την κατακτήσουμε. Αλλά μόνο με τον τρόπο που οι μαύροι κατέκτησαν προ ημερών τα εξώφυλλα των νεανικών θρίλερ. Ακόμη περισσότερο, το να βλέπουμε τη λογοκρισία της ταινίας του Γαβρά ή του έργου του Thierry de Cordier ως προβλήματα «ελευθερίας της έκφρασης» σημαίνει να ευχόμαστε κι εμείς, όπως ο αμερικανικός εκδοτικός οίκος, να προαχθεί «η σημαντική συζήτηση για την εκπροσώπηση των διαφορετικών απόψεων στην τέχνη, στη μουσειολογία...» κτλ.

Η ταινία του Κώστα Γαβρά και το έργο του De Cordier εκφράζουν κόσμους αντιλήψεων: τους κόσμους εκείνων των αντιλήψεων που ζητούν να εξοριστεί η Εκκλησία από την πολιτική ζωή. Και αυτός ο κόσμος, ο εκτός εξουσίας, πρέπει να ζητεί να συγκρουστεί με τον κόσμο που εξουσιάζει, μέσω της σύγκρουσης να αποσπάσει την εξουσία από τους άλλους και να εγκαταστήσει τις δικές του αντιλήψεις ως κυρίαρχες. Τόσο ξεκάθαρα. Εμμένοντας στην «ελευθερία της έκφρασης» ξεχνάμε να υπολογίσουμε ότι ορισμένες θέσεις αλληλοαποκλείονται – δεν συγκατοικούν ισότιμα. Και οι κατακτήσεις προκύπτουν από τη νίκη της μιας πλευράς και την ήττα της άλλης. Αφότου η επικράτηση της αντίληψης που θέλει μια πολιτική ζωή δίχως Εκκλησία καταστήσει την Εκκλησία έναν μη πραγματικό κίνδυνο, τότε μπορούμε «εμείς» να αναγνωρίσουμε στους «άλλους» το δικαίωμά τους στην ελευθερία της έκφρασης. Και τι φιλελεύθεροι θα ήμασταν διαφορετικά;

* Περισσότερα για τη δίκη του Κώστα Πλεύρη στην ιστοσελίδα του Ελληνικού Παρατηρητηρίου των Συμφωνιών του Ελσίνκι. Επίσης, στο ιστολόγιο του e-lawyer, σε διάφορες αναρτήσεις, όπως, π.χ., σε αυτή.

Η πλήρης ταινία του Κώστα Γαβρά και άλλοι σύνδεσμοι για το θέμα: Εμβόλιμα (Κώστας Γαβράς - Παρθενώνας)

Και η - κακής ποιότητας - φωτογραφία του έργου του Thierry de Cordier, καθώς και το πρώτο μέρος των ως άνω σκέψεων: Εμβόλιμα (περί λογοκρισίας).

Τεχνηέντως 14 Αυγούστου 2009

2009-08-14T09:30:00.000+03:00

Συνέχειες

Συνεχίζοντας την παραγωγική, νομίζω, σειρά σκέψεων που πυροδότησε το περιστατικό με την ταινία του Κώστα Γαβρά στο Μουσείο Ακρόπολης, ήθελα να δώσω ένα παράδειγμα που να εικονογραφεί τον αντίποδα της ασεβούς στάσης της γαλλικής πολιτείας, την οποία εξετάσαμε στη στήλη της περασμένης εβδομάδας. Καταφεύγω έτσι στη Ρωσία, υπόδειγμα μιας χώρας όπου η ευσέβεια έχει, κατά κοινή παραδοχή, ανακτήσει μεγάλο μέρος του εδάφους που είχε χάσει με την επικράτηση του γνωστού βδελυρού καθεστώτος.

Συλλήψεις

Στη Ρωσία λοιπόν, διαβάζω στην Art Newspaper και στην ιστοσελίδα free kiss my babushka, στις 24 Αυγούστου, οι δικηγόροι του Αρτέμ Λοσκούτοφ θα εισηγηθούν στο δικαστήριο να απορρίψει τις κατηγορίες εναντίον του νεαρού καλλιτέχνη. Ο εικοσιδυάχρονος Λοσκούτοφ συνελήφθη στις 15 του περασμένου Μαΐου. Περπατούσε στον δρόμο, όταν τρεις άγνωστοι άνδρες του πέρασαν χειροπέδες. Αργότερα, έγινε γνωστό ότι ήταν άνδρες του Κέντρου για την Πρόληψη του Εξτρεμισμού, μιας αστυνομικής υπηρεσίας για την οποία οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων υποστηρίζουν ότι υπερβαίνει τις εξουσίες της καταδιώκοντας όσους αντιτίθενται στις πολιτικές του Κρεμλίνου. Ο Λοσκούτοφ κατηγορείται για κατοχή ναρκωτικών (μαριχουάνας), συμμετοχή σε «εγκληματική οργάνωση» και «εξτρεμισμό». Έχει αφεθεί προσωρινά ελεύθερος από τις 10 Ιουνίου, οπότε έληξε και η δεκατετραήμερη απεργία πείνας στην οποία είχαν προβεί υποστηρικτές του, καταλαμβάνοντας χώρους του Δημαρχείου της Αγίας Πετρούπολης, παράλληλα με τη διεξαγωγή του διεθνούς συνεδρίου St Petersburg Economic Forum.

Εξτρεμισμοί

Ο καλλιτέχνης υποστηρίζει ότι η αστυνομία έβαλε τη μαριχουάνα στην τσάντα του για να τον ενοχοποιήσει, ενώ κατά την ανάκριση που έγινε στις 20 Μαΐου, αποκαλύφθηκε ότι το Κέντρο για την Πρόληψη του Εξτρεμισμού παρακολουθούσε τα τηλέφωνα του Λοσκούτοφ και των φίλων του επί έξι μήνες. Ο πραγματικός στόχος της δίωξης, υποστηρίζει ο Λοσκούτοφ, είναι η «εξτρεμιστική» δραστηριότητά του ως συνιδρυτή της καλλιτεχνικής ομάδας CAT (Contemporary Art Terrorism), η οποία προάγει την πολιτική τέχνη και ασκεί κριτική στο πολιτικό, επιχειρηματικό και θρησκευτικό κατεστημένο, και ως εμπνευστή της ετήσιας «Μονστρατσίγια», ενός «πολιτικού πάρτι» όπου νέοι άνθρωποι διαδηλώνουν με καταστασιακά συνθήματα στους δρόμους της σιβηρικής πόλης του Νοβοσιμπίρσκ.

(Η παλαιά, εθνική σοφία που θέλει τους Ρώσους αδελφούς μας μοιάζει να επαληθεύεται για ακόμη μια φορά...)

Η ιστοσελίδα του Αρτέμ Λοσκούτοφ (ρωσικά): Let's kiss my babushka

Η ιστοσελίδα υποστήριξης (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά): free kiss my babushka

Ιστορικό & ανάλυση (αγγλικά): chtodelat news

-- Κατ' εξαίρεση αυτή την εβδομάδα, η στήλη δημοσιεύεται Παρασκευή, λόγω ευσέβειας που πηγάζει από την Κοίμηση της Θεοτόκου --

[Στη φωτογραφία: Στιγμιότυπο από «Μονστρατσίγια» στο Νοβοσιμπίρσκ / ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: FREE.KISSMYBABUSHKA.COM]

Εμβόλιμα (Άγιος Φραγκίσκος κατά Διός)

2009-08-11T21:02:00.009+03:00

Ευθύς εξαρχής ξεκαθαρίζω ότι ουδόλως αμφισβητώ την καλή προαίρεση όσων τις τελευταίες εβδομάδες διατείνονται ότι η Εκκλησία διέσωσε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Τα ευγενή αυτά αισθήματα είναι γνωστά. Τα σχετικά με τη λογοκρισία θα συνεχίσουμε να τα συζητούμε, στο μεταξύ όμως θα ήθελα να αφιερώσω στους εν Χριστώ αδελφούς μας τις κάτωθι φωτογραφίες*, οι οποίες απεικονίζουν τον διάκοσμο του Αγίου Φραγκίσκου, καθολικής εκκλησίας στο κέντρο της πόλης της Ρόδου.

* Τις φωτογραφίες μου έστειλε ο αναγνώστης Θανάσης Κονδύλης. Τον ευχαριστώ θερμά.

Τεχνηέντως 8 Αυγούστου 2009

2009-08-08T09:00:00.004+03:00

Διευκρινήσεις

Τα δικά μας τα μάθατε. Ο Κώστας Γαβράς διευκρίνισε, ο Δημήτρης Παντερμαλής αποκατέστησε, ο Γαβράς διέψευσε τη διευκρίνηση, αλλά η αποκατάσταση άντεξε τη διάψευση: το ταινιάκι προβάλλεται κανονικά (πλέον, και στο youtube, οπότε μπορείτε να το απολαύσετε και από το σπίτι σας). Εντάξει. Μα τι ωραία που κανονίζονται όλα!..

Βανδαλισμοί

Στη Γαλλία, όπου δεν κανονίζονται όλα τόσο ωραία, υπάρχουν προβλήματα που εμείς ούτε μπορούμε να φανταστούμε στη δημοκρατική μας πολιτεία. Όπως μας πληροφορεί το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων, τρεις καθολικοί πιστοί συνελήφθησαν στη Μοντομπάν της νοτιοδυτικής Γαλλίας επειδή βανδάλισαν έργο τέχνης. Το έργο ήταν του Ερνέστ Πινιόν-Ερνέστ, ένα μεγάλο σχέδιο ενός γυμνού αγγέλου. Εκτίθεται στον εξωτερικό τοίχο του Καθεδρικού της Μοντομπάν, στο πλαίσιο έκθεσης αφιερωμένης στον Ζαν Ογκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, ο οποίος είχε γεννηθεί στη γαλλική αυτή πόλη το 1780.

Ανακρίβειες

Το πρόβλημα ήταν ότι ο Πινιόν-Ερνέστ επέλεξε να απεικονίσει στο έργο του - το οποίο εκτίθεται στο σημείο αυτό επειδή αποτελεί φόρο τιμής στο έργο του Ενγκρ «Ο όρκος του Λουδοβίκου ΙΓ΄» που φιλοξενείται μέσα στον Καθεδρικό - τον άγγελο με μεγάλη ακρίβεια, περιλαμβανομένων και των γεννητικών του οργάνων. Όπως είναι, ωστόσο, γνωστό και κάθε πολιτισμένος άνθρωπος οφείλει να γνωρίζει, η Δεύτερη Σύνοδος της Νικαίας του 787 έχει τελεσίδικα αποφασίσει και διατάξει ότι τα ουράνια αυτά πλάσματα δεν έχουν φυσικό σώμα και, συνεπώς, δεν έχουν ούτε φύλο ούτε γεννητικά όργανα.

Αντιστάσεις

Την πασίδηλη αυτή ανακρίβεια αποπειράθηκαν λοιπόν να διορθώσουν οι δύο καλοί χριστιανοί, με ένα πινέλο, κόλλα, και εφημερίδες. Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν θα ασκηθεί δίωξη εναντίον τους από το άθεο κράτος της Γαλλίας αλλά το περιστατικό είναι ενδεικτικό και θα έπρεπε να αποτελεί προειδοποίηση για όλους μας: σε άλλες, λιγότερο δημοκρατικές χώρες από τη δική μας, συλλαμβάνονται οι χριστιανοί και όχι οι καλλιτέχνες! Η τέχνη έχει διαβρώσει τα πάντα και απειλεί να συνθλίψει κάθε πολυφωνία. Ευτυχώς, και εκεί υπάρχουν αντιστασιακοί πιστοί που την υπερασπίζονται.

[Στη φωτογραφία: Το βανδαλισμένο έργο του Ερνέστ Πινιόν-Ερνέστ στο εξωτερικό του Καθεδρικού της Μοντομπάν. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: DDM, Ch. L., από τη LADEPECHE.fr]

Εμβόλιμα (Κώστας Γαβράς - Παρθενώνας)

2009-08-06T10:50:00.007+03:00

Το πλήρες ταινιάκι του Κώστα Γαβρά.

Δείτε και το ρεπορτάζ των Νέων: «Η Εκκλησία δεν θέλει να αποδεχτεί την αλήθεια»

Και τον ενδιαφέροντα σχολιασμό του στο Buzz: «Γαβράς: "Δεν μίλησα ποτέ για 'ανθρώπους της εποχής'."»

Και η ανάρτηση του e-lawyer για την δικαστική προσφυγή κατά του Μουσείου Ακρόπολης: «Στη Δικαιοσύνη το Μουσείο Ακρόπολης και το Υπουργείο Πολιτισμού»

Και ο, επίσης ενδιαφέρων, σχολιασμός της στο Buzz: «Στη Δικαιοσύνη το Μουσείο Ακρόπολης και το Υπουργείο Πολιτισμού (E-Lawyer)»

Σχολιασμός δικός μου και άλλων στην ανάρτηση: «Εμβόλιμα (περί λογοκρισίας)»

Και στο Βήμα: «Η λογοκρισία ως επικύρωση»

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ (11.08.2009): Και ένα ακόμη κείμενο για τις δηλώσεις του Δ. Παντερμαλή μετά την «αποκατάσταση» της ταινίας: «Δ. Παντερμαλής, ένας άνθρωπος της εποχής του» (Ροϊδη Εμμονές)

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ (16.08.2009): Περισσότερες σκέψεις για τη λογοκρισία και την ελευθερία της έκφρασης στην ανάρτηση: «Εμβόλιμα (περί λογοκρισίας 2)»

Τεχνηέντως 1η Αυγούστου 2009

2009-08-01T15:03:00.003+03:00

Τrinitas

Εις ένδειξιν κατανόησης των μοναδικών πολιτιστικών συνθηκών που υφίστανται στη χώρα μας, ξεκινώ τη στήλη με τον ίδιο τρόπο που ξεκινά το Σύνταγμα της Ελλάδας: «Εις τo όνoμα της Αγίας και Ομooυσίoυ και Αδιαιρέτoυ Τριάδoς».

Μια απορία ωστόσο: ο τίτλος του Συντάγματος γράφει πλέον «...Ελλάδας» και όχι «...Ελλάδος» . Η ακριβώς επόμενη πρόταση λοιπόν γιατί γράφει «...Τριάδος» και όχι «...Τριάδας»; Εικάζω, πάντως, ότι έχει να κάνει κάτι με τις «Σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας», όπως διατυπώνονται στο Μέρος Πρώτο, Τμήμα Β΄, Αρθρο 3, παρ. 3: «Το κείμενο της Αγίας Γραφής τηρείται αναλλοίωτο.Η επίσημη μετάφρασή του σε άλλο γλωσσικό τύπο απαγορεύεται χωρίς την έγκριση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδας και της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας στην Κωνσταντινούπολη.» Μου κάνει εντύπωση αυτό και μου προκαλεί ακόμη μια απορία: προτού το δημοσιεύσουμε, δεν πήραμε την έγκριση της Εκκλησίας για το Σύνταγμα;

Lactans

Επιμένω στα λατινικά τιτλίδια, όχι για να σκανδαλίσω, αλλά επειδή σκοπεύω να επιστρατεύσω, χάριν ποικιλίας, την καλλιτεχνία των εκ δυσμάς αδελφών μας. Με αφορμή το πρόσφατο περιστατικό με το φιλμάκι του Κώστα Γαβρά, επιθυμώ να κάνω μια αφιέρωση: μια σεμνή και ευσεβής παράσταση, στη φωτογραφία, προς τέρψιν των συμπολιτών και ομοθρήσκων μου. Η συγκεκριμένη είναι από τις αγαπημένες μου. Οχι μόνο επειδή το έργο είναι εξαιρετικό αλλά και επειδή αφηγηματικά η απεικόνιση με ενθουσιάζει. Εχει κάτι το ατίθασο αυτή η Παναγία, δεν είναι σκυμμένη, δεν βρίσκεται στο μέσον του «γυναικείου καθήκοντός» της αλλά κοιτάζει το παιδί της με υπερηφάνεια, επιδεικνύοντας χωρίς καμία σεμνοτυφία το εκτεθειμένο στήθος της.

(Τότε με τον Τιερί ντε Κορντιέ, είχα αφιερώσει μια άλλη, υπέροχη Γαλακτοτροφούσα, μεταβυζαντινή. Από μια άποψη, ελπίζω να υπάρξουν και άλλες αφορμές. Οταν μαζευτούν αρκετές, μπορεί να κάνουμε μια έκθεση. Στο Ζάππειο, ίσως;)

[Στη φωτογραφία: Ζαν Φουκέ, «Παρθένος και Θείο Βρέφος με Αγγέλους», π. 1452-55, Βασιλικό Μουσείο Καλών Τεχνών, Αμβέρσα]